Shloka 21

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

Devanagari script

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

Transliteration

yasmād arthā vivardhante yeṣv adharmaḥ pratiṣṭhitaḥ |

kliśyante dharma-śīlāś ca tasmād etau nirarthakau ||6.83.21||

Translation

Pues vemos que la riqueza y la ventaja crecen en aquellos en quienes el adharma está establecido, mientras los de naturaleza dhármica padecen; por eso, estas dos cosas parecen carecer de sentido.

Word by Word

• यस्मात्: since
• यस्मात्: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सम्बन्ध-हेत्वर्थे पञ्चमी-रूपम् (ablatival relative: since/from which)

• अर्थाः: wealth; gains
• अर्थाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: artha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• विवर्धन्ते: increase
• विवर्धन्ते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vi-vṛdh (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्; √वृध् (to grow) उपसर्गः वि-

• येषु: in whom
• येषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्तिः (Locative/अधिकरण), बहुवचनम्

• अधर्मः: adharma
• अधर्मः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: adharma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्रतिष्ठितः: established
• प्रतिष्ठितः: Karta-viśeṣaṇa (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: prati-sthā (धातु)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; पुंलिङ्गम्; √स्था उपसर्गः प्रति-; विशेषणम्

• क्लिश्यन्ते: suffer
• क्लिश्यन्ते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: kliś (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्; √क्लिश् (to suffer)

• धर्मशीलाः: the righteous-minded
• धर्मशीलाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: dharma + śīla (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (dharma-śīla = having dharma as conduct); पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम्

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: हेत्वर्थे पञ्चमी-रूपम् (ablatival demonstrative: therefore/from that)

• एतौ: these two
• एतौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: etad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (dual)

• निरर्थकौ: meaningless; futile
• निरर्थकौ: Karta-viśeṣaṇa (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: nir-artha-ka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; विशेषणम् (qualifies एतौ)

Context

"Since those rooted in unrighteous develop and are wealthy, and those who follow dharma suffer both these are meaningless."

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It articulates the classic ethical challenge: empirical life seems to reward adharma and burden dharma, tempting one to dismiss moral law as ineffective.

What is the narrative situation?

A philosophical objection is raised during wartime stress, using social observation (wicked prosper, righteous suffer) to undermine dharma.

Which character virtue is emphasized?

The needed virtue is steadfastness in dharma despite discouraging appearances—an implicit call for moral resilience.