Shloka 49

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

Devanagari script

स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ।।6.74.49।।

Transliteration

sa puccham udyamya bhujaṅga-kalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñcya |

vivṛtya vaktraṃ baḍabā-mukhābhaṃ āpuphluve vyomni caṇḍa-vegaḥ ||6.74.49||

Translation

Alzando su cola como una serpiente, encorvando la espalda y recogiendo las orejas, y abriendo la boca semejante al fuego de rostro de yegua, se lanzó al cielo con furiosa velocidad.

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• पुच्छम्: tail
• पुच्छम्: कर्म (Karman/Object)
• Type: Noun
• Root: पुच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उद्यम्य: having lifted
• उद्यम्य: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: उद्√यम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive): ‘having raised’

• भुजङ्गकल्पम्: serpent-like
• भुजङ्गकल्पम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भुजङ्ग + कल्प (प्रातिपदिक)
• Form: उपमान-तत्पुरुष (upamāna-tatpuruṣa: ‘like a serpent’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं (qualifying पुच्छम्)

• विनम्य: having bent
• विनम्य: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: वि√नम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive): ‘having bent’

• पृष्ठम्: back
• पृष्ठम्: कर्म (Karman/Object)
• Type: Noun
• Root: पृष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• श्रवणे: (his) two ears
• श्रवणे: कर्म (Karman/Object)
• Type: Noun
• Root: श्रवण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), द्विवचन (Dual)

• निकुञ्च्य: having drawn in
• निकुञ्च्य: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: नि√कुञ्च् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive): ‘having contracted/folded’

• विवृत्य: having opened
• विवृत्य: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: वि√वृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive): ‘having opened’

• वक्त्रम्: mouth
• वक्त्रम्: कर्म (Karman/Object)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• बडबामुखाभम्: like a mare’s mouth (gaping)
• बडबामुखाभम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: बडबामुख + आभ (प्रातिपदिक)
• Form: उपमान-तत्पुरुष (upamāna-tatpuruṣa: ‘resembling a mare’s mouth’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं (qualifying वक्त्रम्)

• आपुफ्लुवे: leapt up
• आपुफ्लुवे: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: आ√प्लु (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; ‘sprang up/leapt’

• व्योम्नि: in the sky
• व्योम्नि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन

• चण्डवेगः: of fierce speed
• चण्डवेगः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: चण्ड + वेग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (descriptive: ‘fierce-speeded’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणं (qualifying सः)

Context

Raising his tail which resembled a serpent, bending his back, and ears, opening his mouth wide expounded Hanuman sprang up at terrific speed.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sky (Vyoman)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma requires decisive action after inner resolve; once duty is accepted, one acts with full commitment and disciplined energy.

What is the narrative situation?

Hanumān physically prepares himself and launches into the air at great speed to carry out Rāma’s work.

Which character virtue is emphasized?

Kṛtaniścaya (firm determination) and parākrama (dynamic heroism) directed toward a righteous end.