Shloka 13

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम्

Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion

Devanagari script

रविसङ्क्रान्तसौभाग्य स्तुषारारुणमण्डलः।निश्श्वासान्ध इवादर्शन्छन्द्रमा न प्रकाशते।।।।

Transliteration

ravisaṅkrāntasaubhāgyaḥ tuṣārāruṇamaṇḍalaḥ | niśśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate ||

Translation

Disminuida la gloria del sol y enrojecido su disco por la escarcha, la luna no resplandece con claridad, como un espejo empañado por el aliento.

Word by Word

• रवि-सङ्क्रान्त-सौभाग्यः: whose brightness has passed into/been taken by the sun (sun-dimmed)
• रवि-सङ्क्रान्त-सौभाग्यः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रवि (प्रातिपदिक) + सङ्क्रान्त (कृदन्त; क्रम् धातु) + सौभाग्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (for चन्द्रमा); सङ्क्रान्त = भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)

• तुषार-अरुण-मण्डलः: with an orb reddened by frost
• तुषार-अरुण-मण्डलः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तुषार (प्रातिपदिक) + अरुण (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (for चन्द्रमा)

• निःश्वास-अन्धः: blurred as if by breath
• निःश्वास-अन्धः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निःश्वास (प्रातिपदिक) + अन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम्

• इव: like/as if
• इव: Upamāna (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्ययम् (particle of comparison)

• आदर्शम्: a mirror
• आदर्शम्: Upamāna (उपमान)
• Type: Noun
• Root: आदर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; उपमानपदम् (object of comparison)

• चन्द्रमा: the moon
• चन्द्रमा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; कर्ता

• न: not
• न: Pratiṣedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्ययम् (negation particle)

• प्रकाशते: shines/appears bright
• प्रकाशते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: काश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

Context

On a fullmoon night the beams of the moon faded by forest look pale, dull like Sita scorched by the heat of the Sun.

Characters & Entities

• Sun (Ravi/Sūrya)
• Moon (Candramā)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse points to clarity vs. obscuration: dharmic insight requires a mind not clouded—just as the moon’s light is veiled, discernment can be veiled by conditions.

What is the narrative situation?

A winter-night description in the forest, using celestial imagery to convey the season’s dimness and chill.

Which character virtue is emphasized?

Reflective awareness—seeing nature truthfully and expressing it with measured, instructive speech.