Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

Viṣṇu dijo: Tras decir a sus hijos: «Ese Kuñjala es un ave cuyas alas son el Dharma», el muy sabio guardó silencio y nada más les habló.

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

Sentado bajo un baniano, el mejor de los dos veces nacidos habló al gran loro: «¿Quién eres tú—maestro del dharma—que te mueves en forma de ave?»

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

¿Eres un deva, o quizá un gandharva, o eres un vidyādhara? ¿Por la maldición de quién has caído en este nacimiento pecaminoso como loro?

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

Oh Śuka, ¿por qué causa posees un conocimiento tan extraordinario, que trasciende los sentidos? ¿De qué gran mérito nace, y como fruto de qué austeridad surge?

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

¿O por qué te ocultas en esta forma, oh magnánimo? ¿Quién eres—un Siddha o un deva? Dime la causa de ello.

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

Kuṁjala dijo: «Oh ser perfecto, yo te reconozco: tu familia y tu excelente linaje. También conozco tu saber y el poder nacido de tus austeridades, por el cual vagabundeas por la tierra.»

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

Oh brāhmana, te lo declararé todo. Bienvenido, tú de nobles votos. Siéntate en este asiento sagrado y acógete a la fresca sombra.

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

De lo Inmanifestado surgió Brahmā; de él nació Prajāpati. Y el brāhmana Bhṛgu, dotado de virtudes, fue un dos veces nacido igual a Brahmā.

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

Tuvo un hijo llamado Bhārgava, conocedor de la verdadera esencia de todo dharma y de los fines mundanos. En su linaje, oh brāhmana, tú eres el célebre Cyavana sobre la tierra.

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

No soy un deva, ni un gandharva; ni tampoco un vidyādhara. Oh brāhmana, te diré quién soy: escucha mis palabras mientras hablo.

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

En el linaje de Kaśyapa nació un brāhmana excelso, conocedor del verdadero sentido de los Vedas y de sus Vedāṅgas, y esclarecedor de la recta comprensión de todos los ritos y deberes.

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

Era célebre con el nombre de Vidyādhara, dotado de noble linaje, buena conducta y virtudes; y entonces, oh brāhmaṇa, resplandecía con prosperidad, recta práctica y disciplina ascética.

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

Aquel Vidyādhara tuvo tres hijos: Vasuśarmā, Nāmaśarmā y Dharmaśarmā; esos tres, en verdad.

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

Entre ellos, yo soy Dharmaśarmā, el menor, falto de virtudes. Mi hermano Vasuśarmā es experto en el sentido de los Vedas y de los śāstras.

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

Nāmaśarmā estaba plenamente dotado de buena conducta y de nobles cualidades como el saber; era sumamente sabio. Y el otro, semejante a él, era aún más rico en virtudes.

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

Sólo yo he llegado a ser un gran necio; escucha, oh el mejor de los virtuosos. Oh brāhmaṇa, ¿cuándo alcanzaré esa esencia y sentido auspiciosos, lo supremo entre los conocimientos?

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

«No escucho, ni voy a la insuperable morada del maestro; entonces mi padre pensaría de mí de este modo.»

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

«‘Dharmaśarman’ es, en verdad, el nombre de mi hijo, pero ha resultado vano. Aunque nacido en la tierra, no es sabio ni un tesoro de virtudes.»

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

Así, tras reflexionar, el hombre justo, hondamente afligido, me dijo: «Ve, hijo mío, a la casa del maestro y cumple debidamente tu propósito de aprender.»

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

Al oír aquellas palabras funestas de mi padre, dije: «Padre, no iré a la casa del maestro; es en extremo dolorosa.»

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

«Allí donde hay golpes constantes, gritos con ceños fruncidos y muecas severas, allí no se ve alimento alguno; escucha, oh el mejor de los virtuosos, el obrar del karma.»

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

Día y noche no hallo sueño, ni tengo medio para asegurar la dicha. Por eso, querido mío, pues está colmado de pena, no iré a la morada del maestro.

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

Cumpliré mis deberes de estudio; no estoy ansioso sólo por el juego. Por tu gracia comeré y dormiré, y, padre, también me entregaré al recreo.

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

Aun viviendo con comodidad entre los pequeños niños, permanecía incansable día y noche. Al comprender que yo estaba extraviado, aquel hombre justo, hondamente afligido, me habló.

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

Vidyādhara dijo: «Hijo mío, no obres con temeridad. Esfuérzate con empeño por el saber. Por el conocimiento se alcanza la dicha, y también una fama y renombre incomparables».

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

El conocimiento otorga el cielo y la liberación; por eso cultiva el aprendizaje. Aunque al principio tenga su raíz en gran sufrimiento, al final el saber se vuelve dador de dicha.

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

Por eso, hijo mío, aplícate al estudio: ve a la casa del maestro. Si no obedeces la palabra de tu padre, yo seguiré sufriendo así día tras día.

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

Dondequiera que permanezca, sin cesar provoco pérdida de riqueza. La gente se burla de mí, oh brāhmana, y soy despreciado.

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

Entonces nació en mí una vergüenza, como si pudiera destruir mi propia vida. Oh brāhmana, ansioso de aprender, ¿a qué maestro debo buscar y suplicar?

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

Así quedó enteramente absorto en la inquietud, abrumado por pena y aflicción: «¿Cómo llegaré a conocer el verdadero saber, y cómo alcanzaré las virtudes?»

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

«¿Cómo alcanzaré el cielo? ¿Cómo iré hacia la liberación (mokṣa)?»—así, oh brāhmana, mientras reflexionaba de ese modo, volvió a caer en la vejez.

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

Una vez, mientras yo estaba sentado, afligido, en el santuario de una deidad, llegó allí un sabio perfecto, un siddha, impulsado por mi buena fortuna.

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

Sin apoyo externo, moderado en el alimento, siempre establecido en la dicha interior y libre de deseo, oh brāhmaṇa; morando en soledad, unido al yoga y habiendo vencido los sentidos.

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

Absorbido en el Supremo Brahman, dotado de conocimiento, meditación y samādhi—oh brāhmaṇa—en él, el magnánimo cuya forma misma es conocimiento, he tomado refugio.

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

Con intención pura, incliné mi cuello en devoción; tras rendir homenaje a aquel gran ser, me quedé de pie ante él.

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

«He nacido en condición miserable, y de nuevo soy de escasa fortuna. Por eso te pregunto, oh brāhmaṇa: ¿por qué te lamentas?»

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

«¿Con qué intención y disposición interior, en verdad, experimenta uno sólo sufrimiento?»—así fui interpelado entonces, oh el mejor de los brāhmaṇas, por un sabio conocedor y yogui.

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

Yo, en completa necedad, le relaté únicamente su propio relato anterior. Habiéndole hecho oír así todo, ¿cómo podría entonces alcanzar la omnisciencia?

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

Por esta razón estoy hondamente afligido; tú eres siempre mi refugio. Y aquel magnánimo me dijo todo: la causa misma y fundamento del conocimiento.