Shloka 25
Adhyāya 6: Kaṅka (Yudhiṣṭhira) Seeks Refuge in Virāṭa’s Assembly
“दुर्गे! तुम दुःसह दुःखसे उद्धार करती हो, इसीलिये लोगोंके द्वारा दुर्गा कही जाती हो। जो दुर्गम वनमें कष्ट पा रहे हों, महासागरमें डूब रहे हों अथवा लुटेरोंके वशमें पड़ गये हों, उन सब मनुष्योंके लिये तुम्हीं परम गति हो--तुम्हीं उन्हें संकटसे मुक्त कर सकती हो। महादेवि! पानीमें तैरते समय, दुर्गम मार्गमें चलते समय और जंगलोंमें भटक जानेपर जो तुम्हारा स्मरण करते हैं, वे मनुष्य क्लेश नहीं पाते। तुम्हीं कीर्ति, श्री, धृति, सिद्धि, लज्जा, विद्या, संतति, मति, संध्या, रात्रि, प्रभा, निद्रा, ज्योत्स्ना, कान्ति, क्षमा और दया हो। तुम पूजित होनेपर मनुष्योंके बन्धन, मोह, पुत्रनाश और धननाशका संकट, व्याधि, मृत्यु और सम्पूर्ण भय नष्ट कर देती हो। मैं भी राज्यसे भ्रष्ट हूँ, इसलिये तुम्हारी शरणमें आया हूँ ।। प्रणतश्न यथा मूर्ध्ना तव देवि सुरेश्वरि । त्राहि मां पद्मपत्राक्षि सत्ये सत्या भवस्व न:
durge tvaṁ duḥsaha-duḥkhebhya uddhāraṁ karoti, tasmāl lokaiḥ durgeti kathyase. ye durgame vane kleśaṁ prāpnuvanti, mahāsāgare nimajjanti, athavā taskarāṇāṁ vaśaṁ gatāḥ, teṣāṁ sarveṣāṁ manuṣyāṇāṁ tvam eva paramā gatiḥ—tvam eva tān saṅkaṭāt mocayituṁ śaknoṣi. mahādevi! udake plavamānāḥ, durgamārge gacchantaḥ, araṇyeṣu ca bhrāntāḥ ye tvāṁ smaranti, te manuṣyāḥ kleśaṁ na prāpnuvanti. tvam eva kīrtiḥ śrīḥ dhṛtiḥ siddhiḥ lajjā vidyā santatiḥ matiḥ sandhyā rātriḥ prabhā nidrā jyotsnā kāntiḥ kṣamā dayā ca. tvayā pūjitayā manuṣyāṇāṁ bandhanaṁ mohaḥ putranāśaḥ dhananāśa-saṅkaṭaṁ vyādhiḥ mṛtyuḥ sarvaṁ bhayaṁ ca praṇaśyati. aham api rājyāt bhraṣṭaḥ, tasmāt tava śaraṇaṁ prapannaḥ. praṇataś ca yathā mūrdhnā tava devi sureśvari, trāhi māṁ padmapatrākṣi; satye, satyā bhavasva naḥ.
Dijo Vaiśampāyana: «¡Oh Durgā! Porque rescatas a los seres del sufrimiento insoportable, el pueblo te llama “Durgā”. Para quienes padecen en bosques intransitables, se hunden en el gran océano o han caído bajo el poder de los salteadores, tú sola eres el refugio supremo: tú sola puedes librarlos de la calamidad. ¡Oh Gran Diosa! Quienes te recuerdan mientras luchan en las aguas, mientras caminan por sendas peligrosas o cuando vagan perdidos en la espesura, no caen en aflicción. Tú eres la fama, la prosperidad, la firmeza, el logro, el recato, el saber, la descendencia, la inteligencia, el crepúsculo, la noche, el resplandor, el sueño, la luz de luna, la belleza, el perdón y la compasión. Cuando eres adorada, destruyes para los hombres las ataduras y el engaño, las desgracias de perder hijos y riquezas, la enfermedad, la muerte y todo temor. Yo también he sido despojado de mi reino; por eso he venido a ti en busca de amparo. Inclinando la cabeza, oh Diosa, soberana de los dioses, de ojos como hojas de loto, sálvame. Oh Verdad, sé verdadera para nosotros.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage teaches śaraṇāgati (taking refuge): in situations of extreme vulnerability—loss, danger, fear—one should remember and worship the protecting divine power. The Goddess is portrayed as the source of both worldly supports (prosperity, learning, courage) and moral qualities (modesty, forgiveness, compassion), and as the remover of bondage, delusion, and fear.
Within the Virāṭa Parva context of the Pāṇḍavas’ concealment and hardship, the narration presents a hymn/prayer to Durgā. The speaker voices a plea for protection and restoration, identifying the Goddess as the supreme refuge for those in peril and explicitly stating, “I have been deprived of my kingdom; therefore I seek your shelter.”