Shloka 5

(पदभ्यां पर्यचरं चाहं देशान्‌ विषमसंस्थितान्‌ | दुर्गज्छवापदसंकीर्णास्त्वयि जीवति पाण्डव ।। पाण्डुकुमार! तुम्हारे जीते-जी मुझे हिंसक जन्तुओंसे भरे हुए विषम एवं दुर्गम प्रदेशोंमें पैदल विचरना पड़ा। ततोऊहं द्वादशे वर्षे वन्‍्यमूलफलाशना । इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका ।। परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपथस्थिता । तदनन्तर बारहवें वर्षके अन्तमें मैं जंगली फल-मूलोंका आहार करती हुई इस विराटनगरमें आयी और सुदेष्णाकी सेविका बन गयी। मैं सत्यधर्मके मार्गमें स्थित होकर आज दूसरी स्त्रीकी सेवा करती हूँ। गोशीर्षक॑ पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्‌ ।। नित्यं पिंषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ।। साहं बहूनि दुःखानि गणयामि न ते कृते । द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा । अग्निकुण्डात्‌ समुद्भूता नोव्या जातु चरामि भो: ।।) 'पाण्डुपुत्र! तुम्हारे जीते-जी मैं प्रतिदिन राजा विराटके लिये गोशीर्ष, पद्मकाष्ठ और हरिश्याम आदि चन्दन पीसती हूँ। फिर भी तुम्हारे संतोषके लिये मैं ऐसे बहुत-से दुःखोंको कुछ भी नहीं गिनती। मैं ट्रपदकी पुत्री और धृष्टद्युम्नकी बहिन हूँ। अग्निकुण्डसे मेरी उत्पत्ति हुई है। मैं कभी धरतीपर पैदल नहीं चलती थी (परंतु अब यहाँ यह दुर्दशा भोग रही हूँ)। मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यत: । कीचकेन परामृष्टा का नु जीवति मादृशी,मत्स्यदेशके राजा विराटके सामने उस जुआरीके देखते-देखते कीचकने जो लात मारकर मेरा अपमान किया है, उसको सहकर मेरी-जैसी कौन राजकुमारी जीवित रह सकती है?

vaiśampāyana uvāca | padbhyāṃ paryacaraṃ cāhaṃ deśān viṣama-saṃsthitān | durgacchavāpadasaṃkīrṇās tvayi jīvati pāṇḍava || tato ’haṃ dvādaśe varṣe vanya-mūla-phalāśanā | idaṃ puram anuprāptā sudeṣṇā-paricārikā || para-striyam upātiṣṭhe satya-dharma-pathasthitā | tad-anantaraṃ dvādaśa-varṣasyānte vanya-phalāhārā virāṭa-nagaram āgatā sudeṣṇāyāḥ paricārikābhavam || gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam | nityaṃ piṃṣe virāṭasya tvayi jīvati pāṇḍava || sāhaṃ bahūni duḥkhāni gaṇayāmi na te kṛte | drupadasya sutā cāhaṃ dhṛṣṭadyumnasya cānujā | agni-kuṇḍāt samudbhūtā naivāyāṃ jātu carāmi bhoḥ || matsya-rāja-samakṣaṃ tu tasya dhūrtasya paśyataḥ | kīcakena parāmṛṣṭā kā nu jīvati mādṛśī ||

Vaiśampāyana dijo: «Mientras tú aún vives, oh Pāṇḍava, he debido vagar a pie por comarcas abruptas, difíciles de atravesar, infestadas de fieras y aves de rapiña. Luego, en el duodécimo año, alimentándome de raíces y frutos del bosque, llegué a esta ciudad y me convertí en sirvienta de Sudeṣṇā. Firme en el sendero de la verdad y del dharma, ahora sirvo a otra mujer. Mientras tú aún vives, oh hijo de Pāṇḍu, cada día muelo para el rey Virāṭa las fragantes pastas—gośīrṣa, padmaka y el sándalo verde oscuro. Y, sin embargo, por tu causa no cuento estos muchos sufrimientos. Soy hija de Drupada, hermana menor de Dhṛṣṭadyumna, nacida del foso del fuego; jamás antes había caminado por la tierra de este modo. Y ahora, en presencia misma del rey de Matsya, Virāṭa, mientras aquel taimado miraba, Kīcaka me ha ultrajado e insultado: ¿qué mujer de mi rango podría vivir tras soportar tal deshonra?»

पदभ्याम्with (my) feet; on foot
पदभ्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootपद
FormNeuter, Instrumental, Dual
पर्यचरम्I wandered about
पर्यचरम्:
Karta
TypeVerb
Rootपरि+चर्
FormImperfect, 1, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअहम्
FormCommon, Nominative, Singular
देशान्regions, places
देशान्:
Karma
TypeNoun
Rootदेश
FormMasculine, Accusative, Plural
विषमसंस्थितान्situated unevenly; rugged
विषमसंस्थितान्:
Karma
TypeAdjective
Rootविषम-संस्थित
FormMasculine, Accusative, Plural
दुर्गज्छवापदसंकीर्णाःfilled with difficult paths and calamities
दुर्गज्छवापदसंकीर्णाः:
TypeAdjective
Rootदुर्ग-गच्छ-व्यापद-संकीर्ण
FormMasculine, Nominative, Plural
त्वयिin you; while you (are)
त्वयि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयुष्मद्
FormMasculine, Locative, Singular
जीवतिliving; being alive
जीवति:
TypeVerb
Rootजीव्
FormPresent, 3, Singular
पाण्डवO Pāṇḍava
पाण्डव:
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
P
Pāṇḍava (addressed; contextually Yudhiṣṭhira)
P
Pāṇḍu
V
Virāṭa (king of Matsya)
M
Matsya (kingdom)
V
Virāṭanagara (Virāṭa’s city)
S
Sudeṣṇā
K
Kīcaka
D
Drupada
D
Dhṛṣṭadyumna
A
agni-kuṇḍa (fire-pit)
G
gośīrṣa sandalwood
P
padmaka wood
H
hariśyāma sandalwood
C
candana (sandalwood paste)

Educational Q&A

The passage highlights steadfastness in satya and dharma even under extreme degradation, while also condemning the abuse of power: a ruler’s court becomes ethically complicit when it witnesses injustice and fails to restrain it.

Draupadī, living incognito in Virāṭa’s palace as Sudeṣṇā’s attendant, laments the hardships of exile and servitude and protests the public outrage committed by Kīcaka in Virāṭa’s presence, framing it as an unbearable dishonor for a princess of her lineage.