Shloka 89
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गड़्ाभिषेचनम् । सर्व तत् तस्य गड्ढजाम्भो दहत्यग्निरिवेन्धनम्,जैसे अग्नि ईंधनको जला देती है, उसी प्रकार सैकड़ों निषिद्ध कर्म करके भी यदि गंगास्नान किया जाय तो उसका जल उन सब पापोंको भस्म कर देता है। सत्ययुगमें सभी तीर्थ पुण्यदायक होते हैं। त्रेतामें पुष्करका महत्त्व है। द्वापरमें कुरुक्षेत्र विशेष पुण्यदायक है और कलियुगमें गंगाकी अधिक महिमा बतायी गयी है। पुष्करमें तप करे, महालयमें दान दे, मलय पर्वतमें अग्निपर आरूढ हो और भृगुतुंगमें उपवास करे
yadyakāryaśataṁ kṛtvā kṛtaṁ gaṅgābhiṣecanam | sarva tat tasya gaṅgājāmbho dahatyagnir ivendhanam ||
Dijo Pulastya: Aunque una persona haya cometido cientos de actos prohibidos, cuando realiza la ablución en el Gaṅgā, el agua del Gaṅgā quema todos esos pecados, como el fuego consume el combustible. Esta enseñanza proclama el poder purificador de las aguas sagradas y la preeminencia graduada de los tīrthas según las edades: en la era Kṛta (Satya) todos los lugares de peregrinación dan fruto; en Tretā, Puṣkara es el más excelso; en Dvāpara, Kurukṣetra es especialmente meritorio; y en Kali, se declara que el Gaṅgā posee la mayor gloria. Por ello, debe practicarse la austeridad en Puṣkara, ofrecer dones en Mahālaya, montar el fuego en el monte Malaya (rito severo) y guardar ayuno en Bhṛgutunga.
पुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sincere contact with the Gaṅgā—symbolized by bathing/ablution—has extraordinary purificatory power, capable of burning away accumulated sin, and it frames pilgrimage merit within a yuga-based hierarchy of sacred places and practices.
Pulastya is instructing his listener about the efficacy of tīrthas: he uses the metaphor of fire consuming fuel to describe the Gaṅgā’s power to destroy sin, then lists which pilgrimage sites and disciplines are especially praised in different world-ages.