Shloka 21
Sudeva Identifies Damayantī in Cedi (सुदेवेन दमयन्ती-परिचयः)
वहाँ उसने वह महासंहार अपनी आँखों देखा, जो सब लोगोंके लिये भयंकर था। उसने ऐसी दुर्घटना पहले कभी नहीं देखी थी। यह सब देखकर वह कमलनयनी बाला भयसे व्याकुल हो उठी। उसको कहींसे कोई सान्त्वना नहीं मिल रही थी। वह इस प्रकार स्तब्ध हो रही थी, मानो धरतीसे सट गयी हो। तदनन्तर वह किसी प्रकार उठकर खड़ी हुई। दलके जो लोग उस संकटसे मुक्त हो आघातसे बचे हुए थे, वे सब एकत्र हो कहने लगे कि “यह हमारे किस कर्मका फल है? निश्चय ही हमने महायशस्वी मणिभद्रका पूजन नहीं किया है। इसी प्रकार हमने श्रीमान् यक्षराज कुबेरकी भी पूजा नहीं की है अथवा विघ्नकर्ता विनायकोंकी भी पहले पूजा नहीं कर ली थी। अथवा हमने पहले जो-जो शकुन देखे थे, उसका यह विपरीत फल है। यदि हमारे ग्रह विपरीत न होते तो और किस हेतुसे यह संकट हमारे ऊपर कैसे आ सकता था?”
tatra sā taṁ mahāsaṁhāram akṣibhyāṁ dadarśa yaḥ sarvalokabhayaṅkaraḥ | tādṛśīṁ vipattiṁ pūrvaṁ kadācana na dadarśa | tat sarvaṁ dṛṣṭvā sā kamalanayanī bālā bhayena vyākulībhavat | tasyāḥ kvacid api sāntvanaṁ na prāpyata | sā tathā stambhitābhavat yathā pṛthivyā saha saṁlagnā iva | tataḥ sā kathaṁcid utthāya tiṣṭhatī sma | ye tu dalasya janāḥ tasmāt saṅkaṭāt muktāḥ prahārāt ca rakṣitāḥ te sarve samāgatya ūcuḥ— ‘kim etat asmākaṁ karmanāṁ phalam? niścayaṁ vayaṁ mahāyaśasaṁ maṇibhadraṁ na pūjitavantaḥ | tathā śrīmantaṁ yakṣarājaṁ kuberaṁ na pūjitavantaḥ | athavā vighnakartṝn vināyakān pūrvam eva na pūjitavantaḥ | athavā ye ye śakunāḥ pūrvaṁ dṛṣṭāḥ teṣāṁ ayam viparītaḥ phalaḥ | yadi asmākaṁ grahāḥ pratikūlā na syuḥ, anyena kena hetunā idaṁ saṅkaṭam asmāsu āpatet?’
Allí presenció con sus propios ojos una gran matanza, terrible para todos. Nunca antes había visto una calamidad semejante. Al contemplarlo todo, la joven de ojos de loto quedó trastornada por el miedo. No hallaba consuelo en parte alguna. Permaneció atónita, como si la tierra la oprimiera. Luego, de algún modo, se incorporó y quedó en pie. Los miembros de la comitiva que escaparon de aquel peligro y, por fortuna, quedaron ilesos, se reunieron y dijeron: “¿Qué acto nuestro ha dado este fruto? Sin duda no hemos rendido culto al ilustre Maṇibhadra. Del mismo modo no hemos venerado a Kubera, el espléndido rey de los Yakṣas, Vaiśravaṇa; ni hemos propiciado primero a los Vināyakas, los que causan obstáculos. O quizá éste sea el resultado adverso de los presagios que vimos antes. Si nuestros astros no fueran contrarios, ¿por qué otra razón podría habernos sobrevenido tal desastre?”
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
In the face of catastrophe, the survivors interpret suffering through moral causality (karma-phala) and ritual-religious duty (pūjā), linking misfortune to neglected propitiation and to adverse omens/planetary forces. The passage illustrates a common epic worldview: calamity prompts ethical self-scrutiny and a search for causes in both conduct and cosmic signs.
A lotus-eyed young girl witnesses a terrifying mass destruction and becomes numb with fear, unable to find comfort. After she manages to stand, the remaining survivors gather and debate why this disaster occurred, proposing explanations such as neglected worship of Maṇibhadra, Kubera, and the Vināyakas, or the reversal of earlier omens and the hostility of the planets.