Shloka 41
Indrajit’s Binding, Restoration by Viśalyā, and Counsel Restraining Rāvaṇa (Āraṇyaka Parva 273)
“एक हजार चतुर्युगी समाप्त होनेपर उपर्युक्त एकार्णवके जलमें यह पृथ्वी डूब जाती है। तत्पश्चात् नारायण नामसे प्रसिद्ध भगवान् श्रीहरि उस एकार्णवके जलमें शयन करनेके हेतु अपने लिये निशाकालोचित अन्धकार (तमोगुण)-से व्याप्त महारात्रिका निर्माण करते हैं। उन भगवानके सहसौरों नेत्र, सहस्नों चरण और सहस्रों मस्तक हैं। वे अन्तर्यामी पुरुष हैं और इन्द्रियातीत होनेपर भी शयन करनेकी इच्छासे उन शेषनागको अपना पर्यक बनाते हैं जो सहस्रों फणोंसे विकटाकार दिखायी देते हैं। वे शेषनाग एक सहस्र प्रचण्ड सूर्योंके समूहकी भाँति अनन्त एवं असीम प्रभा धारण करते हैं। उनकी कान्ति कुन्द-पुष्प, चन्द्रमा, मुक्ताहार, गोदुग्ध, कमलनाल तथा कुमुद-कुसुमके समान उज्ज्वल है। उन्हींकी शय्या बनाकर भगवान् श्रीहरि शयन करते हैं ।। सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत । इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोक॑ नारायणं प्रति,“तत्पश्चात् सृष्टिकालमें सत्त्गुणके आधिक्यसे भगवान् योगनिद्रासे जाग उठे। जागनेपर उन्हें यह समस्त लोक सूना दिखायी दिया। महर्षिगण भगवान् नारायणके सम्बन्धमें यहाँ इस श्लोकका उदाहरण दिया करते हैं--
bhīmasena uvāca | eka-sahasra-caturyugī-samāpte uparyukta-ekārṇava-jale iyaṃ pṛthivī nimajjati | tataḥ nārāyaṇa-nāmnā prasiddho bhagavān śrīhariḥ tasmin ekārṇava-jale śayana-hetor ātmanaḥ niśā-kālocita-tamoguṇa-vyāptāṃ mahārātriṃ nirmimīte | tasya bhagavataḥ sahasrākṣāḥ sahasra-pādāḥ sahasra-śīrṣāś ca | sa antar-yāmī puruṣaḥ, indriyātīto 'pi śayana-icchayā tān śeṣa-nāgān svaparyaṅkaṃ karoti ye sahasra-phaṇair vikaṭākārā dṛśyante | te śeṣa-nāgāḥ eka-sahasra-pracaṇḍa-sūrya-saṅghavat anantām asīmāṃ ca prabhāṃ dhārayanti | teṣāṃ kāntiḥ kunda-puṣpa-candra-muktāhāra-go-dugdha-kamala-nāla-kumuda-kusuma-samānā ujjvalā | teṣām eva śayyāṃ kṛtvā bhagavān śrīhariḥ śete || sattvodrekāt prabuddhas tu śūnyaṃ lokam apaśyat | imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ||
Dijo Bhīmasena: Cuando han concluido mil ciclos de cuatro yugas, esta tierra se hunde en las aguas del único océano cósmico. Entonces el Bienaventurado Señor Śrī Hari—conocido como Nārāyaṇa—crea para sí la vasta “Gran Noche”, una oscuridad envolvente propia del tiempo de la disolución, para reposar sobre esas aguas. Ese Señor es el regente interior de todos los seres: se le describe con mil ojos, mil pies y mil cabezas. Aunque está más allá de los sentidos, desea recostarse y hace del poderoso serpiente Śeṣa—terrible en forma con sus mil capuchas—su lecho. Śeṣa resplandece con una luz inconmensurable e infinita, como un conjunto de mil soles ardientes; su fulgor es tan puro y brillante como el jazmín, la luna, un collar de perlas, la leche de vaca, el tallo de loto y el nenúfar blanco. Sobre ese mismo lecho el Señor reposa. Luego, cuando retorna el tiempo de la creación y se eleva la cualidad de sattva, el Señor despierta del sueño yóguico; al despertar, contempla los mundos como vacíos. Por ello los sabios citan aquí este verso acerca de Nārāyaṇa.
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The passage frames cosmic dissolution and renewal as governed by Nārāyaṇa: tamas predominates in the Great Night (rest/dissolution), and sattva rises at creation (awakening/manifestation). Ethically, it encourages humility and steadiness—worlds arise and pass, but the inner ruler (antaryāmin) remains constant.
Bhīma describes a cosmological scene: after a vast time-cycle ends, the earth is submerged in the cosmic ocean; Nārāyaṇa rests on Śeṣa during the Great Night; later, as sattva predominates, he awakens from yogic sleep and sees the worlds empty, prompting sages to cite a verse about him.