Shloka 20
Dvaītavana: Brahmaghoṣa, Rṣi-saṅgha, and Baka Dālbhyā’s Upadeśa to Yudhiṣṭhira
अदुःखाहनि् मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मन: । भीमसेनमिमं चापि दु:खितं वनवासिनम्,सुखाई दु:खितं दृष्टवा कस्मान्मन्युर्न वर्धते । नरेन्द्र! आपके भाई दुःख भोगनेके योग्य नहीं हैं; आज इन्हें दुःखमें देखकर मेरा चित्त किसी प्रकार शान्त नहीं हो पाता है। महाराज! वनमें रहकर दुःख भोगते हुए इन अपने भाई भीमसेनका स्मरण करके समय आनेपर क्या शत्रुओंके प्रति आपका क्रोध नहीं बढ़ेगा? मैं पूछती हूँ--युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले और सुख भोगनेके योग्य भीमसेनको स्वयं अपने हाथोंसे सब काम करते और दुःख उठाते देखकर शत्रुओंपर आपका क्रोध क्यों नहीं भड़क उठता?
aduhkhāhani manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ | bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam | sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate ||
Dijo Vaiśampāyana: «Oh señor de los hombres, mi mente no halla sosiego en este día de dolor. Al ver también a Bhīmasena—digno de vivir en comodidad—afligido y morando en el bosque, ¿cómo no crece tu ira? Cuando recuerdes a este hermano tuyo, que soporta penurias en el destierro, ¿no se alzará tu cólera contra los enemigos cuando llegue la hora? Te lo pregunto: al ver a Bhīma, que jamás retrocede en la batalla y merece el bienestar, obligado a hacer toda labor con sus propias manos y a cargar con el sufrimiento, ¿por qué no arde tu furia contra esos adversarios?»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension between forbearance and the kṣatriya obligation to uphold justice: witnessing undeserved suffering of the righteous (Bhīma in exile) naturally kindles manyu—righteous indignation—directed toward restoring dharma when the proper time arrives.
The speaker laments the Pandavas’ forest exile and points to Bhīma—normally suited to comfort and heroic action—now forced into hardship. Addressing the king (Yudhiṣṭhira), the speaker questions why his anger against the enemies responsible for this injustice does not intensify, especially as the moment for confrontation approaches.