Shloka 12
दुर्योधनस्य लज्जा-प्रायोपवेशविचारः
Duryodhana’s Shame and Consideration of Prāyopaveśa
“महाराज! जिस प्रकार रुद्रोंसे यमराज, मरुद्रणोंसे इन्द्र तथा नक्षत्रोंसे उनके स्वामी चन्द्रमाकी शोभा होती है, उसी प्रकार कौरवोंसे घिरे हुए तुम शोभा पा रहे हो ।। यै: सम ते नाद्रियेताज्ञा न च ये शासने स्थिता: । पश्यामस्तान् श्रिया हीनान् पाण्डवान् वनवासिन:,“जिन्होंने तुम्हारी आज्ञाका आदर नहीं किया था और जो तुम्हारे शासनमें नहीं थे, उन पाण्डवोंकी दशा हम प्रत्यक्ष देख रहे हैं। वे राजलक्ष्मीसे वज्चित हो वनमें निवास करते हैं
vaiśampāyana uvāca |
mahārāja! yathā rudrebhyo yamarājaḥ, marudgaṇebhya indraḥ, tathā nakṣatrebhyaḥ teṣāṃ svāmī candramā śobhate; evam eva kauravaiḥ parivṛto tvaṃ śobhase ||
yaiḥ sam te nādriyeta ājñā na ca ye śāsane sthitāḥ |
paśyāmas tān śriyā hīnān pāṇḍavān vanavāsinaḥ ||
Vaiśampāyana dijo: «¡Oh gran rey! Así como Yama sobresale entre los Rudras, Indra entre las huestes de los Maruts, y la Luna—señor de las constelaciones—entre las estrellas, así tú resplandeces, rodeado por los Kauravas. Y a aquellos que antaño no honraron tu mandato ni permanecieron bajo tu gobierno—los Pāṇḍavas—ahora los vemos con nuestros propios ojos: privados de la fortuna real, viven desterrados en el bosque».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores a political-ethical idea: prosperity and public splendor are linked to recognized authority and adherence to governance (ājñā, śāsana). Disregarding rightful command is portrayed as leading to loss of Śrī (royal fortune) and hardship, exemplified by the Pāṇḍavas’ forest exile.
Vaiśampāyana reports a speech that flatters the addressed king by comparing his prominence among the Kauravas to major deities among their groups, then points to the Pāṇḍavas as a visible example of those who did not accept his rule—now living in the forest without royal prosperity.