Shloka 1
Āraṇyaka-parva, Adhyāya 1 — The Pandavas’ Exit from Gajasāhvaya and the Citizens’ Lament (जनमेजयप्रश्नः; पाण्डवानां वनप्रस्थानम्)
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् | देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। “अन्तर्यामी नारायणस्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण, (उनके नित्यसखा) नरस्वरूप नरश्रेष्ठ अर्जुन, (उनकी लीला प्रकट करनेवाली) भगवती सरस्वती और (उन लीलाओंका संकलन करनेवाले) महर्षि वेदव्यासको नमस्कार करके जय (महाभारत)-का पाठ करना चाहिये। जनमेजय उवाच एवं द्यूतजिता: पार्था: कोपिताश्न दुरात्मभि: । धार्टराष्ट्रै: सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम,जनमेजयने पूछा--विप्रवर! मन्त्रियोंसहित धृतराष्ट्रके दुरात्मा पुत्रोंने जब इस प्रकार कपट॒पूर्वक कुन्तीकुमारोंको जूएमें हगाकर कुपित कर दिया और घोर वैरकी नींव डालते हुए उन्हें अत्यन्त कठोर बातें सुनायीं, तब मेरे पूर्वपितामह युधिष्ठिर आदि कुरुवंशियोंने क्या किया? इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अरण्यपर्वणि पौरप्रत्यागमने प्रथमो5ध्याय:
nārāyaṇaṁ namaskṛtya naraṁ caiva narottamam | devīṁ sarasvatīṁ vyāsaṁ tato jayam udīrayet || janamejaya uvāca | evaṁ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ | dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama ||
Habiendo rendido homenaje a Nārāyaṇa, y también a Nara—el mejor de los hombres—, a la diosa Sarasvatī y a Vyāsa, debe entonces recitarse el Jaya (el Mahābhārata). Dijo Janamejaya: «Oh el más excelso de los brahmanes, cuando los hijos de Dhṛtarāṣṭra, de corazón perverso, junto con sus ministros, vencieron con engaño a los hijos de Kuntī en el juego de dados y los provocaron a la ira—sentando los cimientos de una enemistad terrible—y les hicieron oír palabras sumamente ásperas, ¿qué hicieron entonces mis antepasados, Yudhiṣṭhira y los demás príncipes Kuru?» Así, en el «Śrī Mahābhārata», en el Vana Parva, dentro del Araṇya Parva, concluye el primer capítulo sobre el retorno a la ciudad (Paurapratyāgamana).
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The opening invocation frames epic study as a disciplined, ethical act: one begins by honoring the divine source (Nārāyaṇa/Nara), the power of right speech and learning (Sarasvatī), and the transmitting sage (Vyāsa). The narrative question then foregrounds a moral crisis—victory gained through deceit in gambling—and invites reflection on dharma: how the righteous respond when wronged and provoked.
Janamejaya asks the sage (addressed as dvijasattama) what Yudhiṣṭhira and the other Pāṇḍavas did after the Kauravas, aided by ministers, defeated them at dice through fraud and inflamed them with harsh words—thus setting in motion a deep and dangerous enmity.