Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
य॑ं गत्वाभिमुख: संख्ये न जीवन कश्रिदाव्रजेत् यो जेता सर्वभूतानामजेयो जिष्णुरच्युत
vaiśampāyana uvāca | yaṁ gatvābhimukhaḥ saṅkhye na jīvan kaścid āvrajet | yo jetā sarvabhūtānām ajeyo jiṣṇur acyuta | śrīkṛṣṇa! yo 'rjunaḥ dvibhujo 'pi sadā prācīnakālasahasrabhuja-dhāriṇā kārtavīryārjunena sārdhaṁ spardhāṁ dhārayati | keśava! ya eka-vegena pañcaśatabāṇān muñcati | yaḥ pāṇḍavo 'rjunaḥ dhanurvidyāyāṁ rājñā kārtavīryeṇa samāna eva manyate | yasya tejaḥ sūryavat | ya indriyasaṁyame maharṣibhiḥ, kṣamāyāṁ pṛthivyā, parākrame devarājendreṇa samānaḥ | madhusūdana! etat kauravāṇāṁ vipulaṁ sāmrājyaṁ sarvarājasu prakhyātaṁ prakāśitaṁ ca, yad arjunenaiva svaparākrameṇa vardhitam | yasya bāhubalaṁ sarve pāṇḍavāḥ pratīyante | yaḥ sarvarathināṁ śreṣṭhaḥ satyaparākramaś ca | saṅgrāme yasya sammukhaṁ gatvā na kaścid jīvan nivartate | acyuta! yaḥ sarvabhūtajaye samarthaḥ vijayī cājeyaś ca, yathā devānām āśraya indraḥ, tathā sarvapāṇḍavānām avalambaḥ | sa te bhrātā sakhā cārjuna idānīṁ kathaṁ vartate? |
Vaiśaṃpāyana dijo: «Oh Acyuta: aquel ante quien, una vez encarado en batalla, nadie vuelve con vida; conquistador de todos los seres, invencible y siempre victorioso—¿cómo está ahora ese Arjuna? Oh Śrī Kṛṣṇa, aunque solo tiene dos brazos, siempre se mide con el antiguo Kārtavīrya Arjuna, de mil brazos. Oh Keśava, con un solo arrebato de velocidad dispara quinientas flechas. Este Arjuna, el Pāṇḍava, es tenido por igual al rey Kārtavīrya en el arte del arco; su brillo es como el sol. En dominio de los sentidos es como los grandes ṛṣis; en paciencia, como la tierra; en valor, como Indra, rey de los dioses. Oh Madhusūdana, este vasto imperio kaurava—célebre y resplandeciente entre todos los reyes—fue ensanchado por la propia proeza de Arjuna. Todos los Pāṇḍavas confían en la fuerza de sus brazos. Él es el primero entre los guerreros de carro, verdaderamente poderoso; y así como Indra es el refugio de los dioses, así es él el sostén de todos los Pāṇḍavas. ¿Cómo le va ahora a Arjuna, tu hermano y tu amigo?»
वैशम्पायन उवाच
The verse frames ideal kṣatriya excellence as inseparable from ethical virtues: mastery in war (archery, valor) is praised alongside self-restraint (indriyasaṁyama) and forbearance (kṣamā). It also highlights responsibility—great power becomes a ‘support’ (avalamba) for one’s community, not merely personal glory.
Vaiśampāyana reports a speech addressed to Kṛṣṇa, extolling Arjuna’s unmatched prowess and moral qualities, recalling how his strength helped expand the Kaurava realm, and then asking Kṛṣṇa about Arjuna’s present condition—setting a tone of concern amid impending conflict.