Shloka 35
Chapter 49: Sañjaya’s Enumeration of the Pāṇḍava Coalition (पाण्डवसैन्यसमागम-वर्णनम्)
पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुन: पुमान् स्त्रीपुंसो: पुरुषव्याप्र य: स वेद गुणागुणान्,भरतश्रेष्ठ! पूर्वकालमें काशिराजकी जिस सती-साध्वी कन्या अम्बाने भीष्मजीके वधकी इच्छासे घोर तपस्या की थी, वही मृत्युके पश्चात् पांचालराज द्रुपदकी पुत्री होकर उत्पन्न हुई, परंतु दैववश वह फिर पुरुष हो गयी। वह वीर पांचालकुमार स्त्री और पुरुष दोनों शरीरोंके गुण और अवगुणको जानता है
sañjaya uvāca | pāñcālasya sutā jajñe daivācca sa punaḥ pumān | strīpuṃsoḥ puruṣavyāpta yaḥ sa veda guṇāguṇān ||
Sañjaya dijo: «En la estirpe de Pāñcāla nació una hija; mas por el giro del destino, esa misma persona volvió a ser varón. Habiendo abarcado mujer y hombre, ese guerrero conoce las virtudes y los límites de ambos. El verso recuerda el antiguo voto de Amba—quien emprendió ásperas austeridades buscando la muerte de Bhīṣma—y explica que, tras morir, renació como hijo de Drupada y luego asumió forma masculina, convirtiéndose en instrumento por el cual la resolución pasada y la consecuencia moral avanzan hacia el desenlace señalado.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how past intentions and actions (a vowed resolve) can persist across lives and, through fate, find an appropriate means to bear fruit. It also frames experiential knowledge—having lived both female and male conditions—as a basis for understanding the relative strengths and limitations of embodied roles, underscoring Mahabharata’s theme that destiny and moral causality operate through complex human circumstances.
Sanjaya explains to Dhritarashtra that the person born as Drupada’s daughter later became male by fate. This points to Amba’s earlier austerities aimed at Bhishma’s death and identifies her rebirth as the Panchala heir (commonly known as Shikhandi), whose presence becomes crucial in the chain of events leading toward Bhishma’s fall.