दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
जिस नगरमें इनमेंसे कोई-न-कोई दुर्ग हो
bhīṣma uvāca | yasmin pureṣv eṣāṃ durgāṇāṃ kaścid bhavet, yatra dhānya-śastra-sampattir bahulā syāt, yasya caturdiśaṃ dṛḍhā prākārāḥ syuḥ, gambhīrā ca vipulā ca parikhā, yatra hastyaśva-ratha-bahutvaṃ syāt, yatra vidvāṃsaḥ śilpinaś ca vasanti, yatra bahavaḥ koṣṭhāgārāḥ saṃbhāra-pūrṇāḥ syuḥ, yatra dhārmikāḥ dakṣāś ca manuṣyāḥ nivasanty, bala-vat-puruṣa-hasti-aśva-sampannaṃ, yatra catuṣpatha-paṇya-śālābhiḥ śobhate, yatra nyāya-vicāraḥ nyāyālayaś ca prasiddhaḥ, yat sarvathā śāntam, yatra kutra-cid bhayaṃ na syāt na copadravaḥ, yatra dīpa-prabandhaḥ suvyavasthitaḥ, yatra gīta-vādya-nādaḥ satataṃ pravartate, yatra gṛhaṃ gṛhaṃ sundaraṃ suprasthaṃ ca, yatra mahā-śūrāḥ dhanāḍhyāś ca vasanti, yatra veda-mantra-dhvaniḥ pratidhvanati, yatra ca nityaṃ samāja-utsavāḥ deva-pūjā-kramaś ca pravartate—tādṛśe pure rājñā svayaṃ vaset sva-vaśya-mantri-senā-sahitaḥ || tatra kośaṃ balaṃ mitra-vyavahāraṃ ca vardhayet | pure janapade caiva sarva-doṣān nivartayet ||
Bhishma dijo: «El rey debe residir él mismo—junto con ministros sometidos a su autoridad y con su ejército—dentro de una ciudad fortificada de algún modo; rica en grano y en armas; rodeada por sólidas murallas y un foso profundo y ancho; abundante en elefantes, caballos y carros; habitada por sabios y artesanos diestros; provista de numerosos almacenes colmados de lo necesario; morada de hombres rectos y capaces; fuerte en hombres, elefantes y caballos; embellecida por encrucijadas y mercados; célebre por sus deliberaciones judiciales y sus tribunales; pacífica en todo; libre de temor y de perturbación desde cualquier parte; bien iluminada; resonante con música e instrumentos; con casas hermosas y bien ordenadas; habitada por grandes héroes y ciudadanos acaudalados; donde retumba la recitación védica; y donde las fiestas públicas y el culto a los dioses se celebran sin cesar. Allí debe acrecentar el tesoro, la fuerza militar, el círculo de aliados y el orden en los tratos cívicos; y en la ciudad y en todo el campo debe apartar toda clase de faltas y desórdenes.»
भीष्म उवाच
A king must choose a well-fortified, well-supplied, culturally and religiously vibrant, and legally well-administered capital, then actively strengthen finance, defense, alliances, and civic order while eliminating disorders in both city and countryside.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on where and how to reside: he lists the features of an ideal city-capital and then states the king’s ongoing administrative tasks—building treasury and forces, cultivating allies, regulating public dealings, and removing faults across the realm.