Shloka 20
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
निबोध देवहोतृणां विधान पार्थ यादृशम् । चित्ति: ख्रुक् चित्तमाज्यं च पवित्र ज्ञानमुत्तमम्,कुन्तीनन्दन! दैवी सम्पदायुक्त होताओंके यज्ञ-सम्बन्धी उपकरण जिस प्रकारके होते हैं, उन्हें सुनो। उनके सहायक चित्ति ही खुक् है, चित्त ही आज्य (घी) है और उत्तम ज्ञान ही पवित्री है
nibodha devahotṝṇāṁ vidhāna pārtha yādṛśam | cittiḥ khruk cittam ājyaṁ ca pavitraṁ jñānam uttamam ||
Bhishma dijo: «Comprende, oh Partha, cómo es la ordenanza para los sacerdotes divinos. Escucha cuáles son los instrumentos del sacrificio propios de esos oficiantes dotados de riqueza divina: su ‘citti’ asistente es la cuchara ritual; la mente misma es el ghee ofrecido; y el conocimiento supremo es el purificador. Así, el sacrificio verdadero es interior: se realiza mediante una mente disciplinada y la visión del saber, y no sólo por el rito externo».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse redefines sacrifice ethically and psychologically: for a truly ‘divine’ priest, the real implements are internal—attentive awareness serves as the ladle, the mind becomes the oblation (ghee), and supreme knowledge is the purifier. It emphasizes inner discipline and wisdom over mere external ritual.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira (and addresses Arjuna here as Pārtha/Kuntīnandana) on dharma and higher conduct. In this passage he explains a symbolic, inward form of yajña, describing the ‘equipment’ of spiritually endowed priests as mental and cognitive faculties.