Shloka 11
Varṇāśrama-ācāra and Vikarma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry on Safe Dharmas (शिवधर्मप्रश्नः)
स्वदारतुष्टस्त्वृुतुकालगामी नियोगसेवी न शठो न जिद्दः । मिताशनो देवरत: कृतज्ञः सत्यो मृदुश्चानृशंस: क्षमावान्,गृहस्थको चाहिये कि वह अपनी ही स्त्रीमें अनुराग रखते हुए संतुष्ट रहे। ऋतुकालमें ही पत्नीके साथ समागम करे। शास्त्रोंकी आज्ञाका पालन करता रहे। शठता और कुटिलतासे दूर रहे। परिमित आहार ग्रहण करे। देवताओंकी आराधनामें तत्पर रहे। उपकार करनेवालोंके प्रति कृतज्ञता प्रकट करे। सत्य बोले। सबके प्रति मृदुभाव रखे। किसीके प्रति क्रूर न बने और सदा क्षमाभाव रखे
svadāra-tuṣṭas tv ṛtukāla-gāmī niyoga-sevī na śaṭho na jihmaḥ | mitāśano devarataḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduś cānṛśaṁsaḥ kṣamāvān ||
Dijo Bhīṣma: Un cabeza de familia debe contentarse con el amor por su propia esposa solamente, acercándose a ella únicamente en la estación debida. Debe seguir los preceptos de las Escrituras, libre de engaño y de doblez. Ha de comer con moderación, ser devoto en la adoración de los dioses, mostrar gratitud a los benefactores, decir la verdad, mantenerse gentil con todos, no ser jamás cruel y estar siempre dispuesto a perdonar.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma outlines the ethical ideal of a gṛhastha: marital fidelity and regulated sexuality, obedience to śāstric duty, moderation in food, devotion to the gods, gratitude, truthfulness, gentleness, non-cruelty, and forgiveness—virtues that stabilize both household and society.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he gives a concise list of qualities and disciplines expected of a righteous householder, presenting practical conduct rather than battlefield events.