Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
दुश्वैष्टितं च विविध॑ वृत्तिश्वैवानुवर्तिनाम् । शड्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है
duṣvaiṣṭitaṃ ca vividhaṃ vṛttiś caivānuvartinām | śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam ||
Bhishma dijo: «Deben evitarse las empresas mal concebidas y los empeños extraviados de muchas clases; y debe regularse el sustento conforme a los propios medios y a la condición debida. Hay que mantenerse prudentemente vigilante ante todos y abandonar la negligencia. Tal disciplina—planificación cuidadosa, cautela y ausencia de descuido—es el fundamento del uso recto y de la protección de la riqueza, para que pueda adquirirse lo no obtenido, preservarse lo obtenido, acrecentarse y, después, otorgarse debidamente a los dignos».
भीष्म उवाच
Bhishma teaches disciplined prudence: avoid misguided ventures, maintain a livelihood consistent with one’s proper conduct, stay vigilant, and renounce negligence—so that wealth and life are managed responsibly and ethically.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his counsel on righteous governance and practical ethics, emphasizing careful conduct and alertness as essential supports for managing resources and fulfilling dharma.