Shloka 17
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते । त्रिवर्ग विदितार्थश्न युक्तचारोपधिश्व॒ यः:,शत्रुओंके छिद्र देखनेवाले राजाकी सदा ही प्रशंसा की जाती है। जिसे धर्म, अर्थ और कामके तत्त्वका ज्ञान है तथा जिसने शत्रुओंकी गुप्त बातोंको जानने और उनके मन्त्री आदिको फोड़नेके लिये गुप्तचर लगा रखा है, वह भी प्रशंसाके ही योग्य है
dviṭ-chidra-darśī nṛpatir nityam eva praśasyate | trivarga-viditārthaś ca yukta-cāropadhiś ca yaḥ ||
Dijo Bhishma: Siempre es alabado el rey que mantiene la mirada fija en las vulnerabilidades del enemigo. Del mismo modo, el soberano que comprende los fines de la triple aspiración humana—dharma, artha y kāma—y que sostiene una red bien ordenada de espías y contraespías para descubrir los secretos del adversario y quebrar las intrigas de sus ministros, también es digno de elogio. La enseñanza ética es que el gobierno prudente une el discernimiento moral con la vigilancia del arte de Estado, para que el reino quede protegido sin negligencia.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A good king deserves praise when he combines ethical understanding (knowledge of dharma, artha, and kāma) with practical vigilance—especially the ability to detect enemy weaknesses and to use organized intelligence measures to protect the kingdom.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira about qualities of effective rulership, highlighting reconnaissance, awareness of adversaries’ vulnerabilities, and the disciplined use of spies to uncover hostile plans and neutralize dangerous counsel.