Shloka 13
धर्मद्वारबहुत्वविमर्शः — Reflection on the Many ‘Doors’ of Dharma (Śānti-parva 342)
अष्टादशगुणं यत् तत् सत्त्वं सत्तववतां वर,बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ अर्जुन! अठारह- गुणोंवाला जो सत्त्व है अर्थात् आदिपुरुष है, वही मेरी परा प्रकृति है। पृथ्वी और आकाशकी आत्मस्वरूपा वह योगबलसे समस्त लोकोंको धारण करनेवाली है। वही ऋता (कर्मफलभूत गतिस्वरूपा), सत्या (त्रिकालाबाधित ब्रह्मरूपा) अमर, अजेय तथा सम्पूर्ण लोकोंकी आत्मा है
aṣṭādaśaguṇaṃ yat tat sattvaṃ sattvavatāṃ vara | tad eva me parā prakṛtir ādi-puruṣaḥ | pṛthivy-ākāśayor ātmā yoga-balena samastān lokān dhārayati | saiva ṛtā satyā amarā ajeyā ca sarva-lokātmeti ||
Arjuna dijo: «Oh el mejor entre los virtuosos, ese “sattva” dotado de dieciocho cualidades—en verdad el Hombre Primordial—es mi Naturaleza suprema. Siendo el propio ser de la tierra y del espacio, sostiene todos los mundos por el poder del yoga. Es Ṛtā, el orden cósmico que hace madurar los actos en sus frutos; es Satyā, la verdad que no es contradicha en ninguno de los tres tiempos. Inmortal e invencible, es el Sí mismo interior de todos los seres y de todos los ámbitos».
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse identifies a supreme, luminous principle—called the eighteen-qualified sattva or Ādi-Puruṣa—as the ‘higher Nature’ that sustains the cosmos. It equates ultimate reality with Ṛta (moral-causal order) and Satya (timeless truth), presenting the divine as both the ethical law governing action’s results and the inner Self of all beings.
In the reflective setting of the Śānti Parva, Arjuna speaks in a philosophical register, describing the supreme foundation of existence. Rather than battlefield action, the focus is contemplative: defining the cosmic ground that upholds worlds and underwrites dharma through order (ṛta) and truth (satya).