Shloka 25
Adhyāya 290: Sāṃkhya-vidhi, Deha-doṣa, Guṇa-vicāra, and Mokṣa-gati
Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Dialogue
मनुष्य दूसरेके जिस कर्मकी निन्दा करे, उसको स्वयं भी न करे। जो दूसरेकी निन्दा करता है; किंतु स्वयं उसी निन्द्य कर्ममें लगा रहता है, वह उपहासका पात्र होता है ।। भीरू राजन्यो ब्राह्मण: सर्वभक्ष्यो वैश्योडनीहावान् हीनवर्णोडलसश्व । विद्वांक्वाशीलो वृत्तहीन: कुलीन: सत्याद् विश्रष्टो धार्मिक: स्त्री च दुष्टा,राजन! डरपोक क्षत्रिय, (भक्ष्याभक्ष्यका विचार न करके) सब कुछ खानेवाला ब्राह्मण, धनोपार्जनकी चेष्टासे रहित या अकर्मण्य वैश्य, आलसी शाूद्र, उत्तम गुणोंसे रहित विद्वान, सदाचारका पालन न करनेवाला कुलीन पुरुष, सत्यसे भ्रष्ट हुआ धार्मिक पुरुष, दुराचारिणी स्त्री, विषयासक्त योगी, केवल अपने लिये भोजन बनानेवाला मनुष्य, मूर्ख वक्ता, राजासे रहित राष्ट्र तथा अजितेन्द्रिय होकर प्रजाके प्रति स्नेह न रखनेवाला राजा--ये सब-के-सब शोकके योग्य हैं, अर्थात् निन्दनीय हैं
manuṣyaḥ parasya yasya karmāṇo nindāṃ kuryāt, tat svayaṃ na kuryāt | yaḥ parasya nindāṃ karoti, kintu svayam eva tasmin nindye karmaṇi pravartate, sa upahāsasya pātraṃ bhavati || bhīru rājanyaḥ, brāhmaṇaḥ sarvabhakṣyaḥ, vaiśyo ’nīhāvān, hīnavarṇaḥ ālasaś ca śūdraḥ | vidvān akuśīlo vṛttahīnaḥ, kulīnaḥ satyād viśraṣṭo dhārmikaḥ, strī ca duṣṭā | viṣayāsakta-yogī, kevalaṃ svārthaṃ pacati yaḥ, mūḍha-vaktā, rājārahitaṃ rāṣṭram, ajitendriyo rājā ca prajāsu asnehaḥ—ete sarve śocanīyāḥ (nindanīyāḥ) ||
Parāśara dijo: «Que nadie haga por sí mismo el acto por el cual censura a otro. Quien condena a los demás y, sin embargo, permanece entregado a esa misma conducta reprobable, se vuelve objeto de burla. Oh rey, éstos son dignos de lamentación —y por ello, de censura—: un kṣatriya cobarde; un brāhmaṇa que come cualquier cosa sin distinguir lo debido; un vaiśya que no se esfuerza (o es inerte) en el sustento y el deber; un śūdra perezoso; un sabio falto de buen carácter; un hombre de noble linaje que no sostiene la recta conducta; un “justo” apartado de la verdad; una mujer de vida corrupta; un yoguin apegado a los objetos de los sentidos; quien cocina sólo para sí; un hablador necio; un reino sin rey; y un rey que no ha vencido sus sentidos y no guarda afecto por sus súbditos.»
पराशर उवाच
Educational Q&A
The verse condemns hypocrisy: one should not denounce an action in others while practicing the same oneself. It also presents a moral catalogue of socially and ethically ‘deplorable’ types—especially emphasizing self-control, truthful conduct, and responsibility in one’s role (including the king’s duty of care for subjects).
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Parāśara addresses a king and delivers ethical instruction. He first states a general rule against hypocritical blame, then enumerates examples of persons and conditions considered censurable—culminating in political warnings about a king without self-mastery and a realm without proper rulership.