Shloka 19
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
नेत्र आदि इन्द्रियाँ दर्शन आदि कार्योंके लिये हैं। मन संशय करता है और बुद्धि उस विषयका ठीक-ठीक निश्चय करनेके लिये है। क्षेत्रज्ञ (आत्मा)-को साक्षी बताया जाता है। भरतनन्दन! सत्त्व, रज, तम, काल और कर्म--इन पाँच गुणोंद्वारा बुद्धि बार-बार विभिन्न विषयोंकी ओर ले जायी जाती है। बुद्धि मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंका संचालन करती है। यदि बुद्धि न हो तो ये गुण--इन्द्रिय आदि कैसे कोई कार्य कर सकते हैं ।। येन पश्यति तच्चक्षु: शृण्वती श्रोत्रमुच्यते । जिपम्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्
yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇvatī śrotram ucyate | jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān ||
Dijo Bhīṣma: “Aquello por lo cual se ve se llama ojo; aquello por lo cual se oye se llama oído. Lo que realiza el olfato se vuelve nariz, y lo que saborea los gustos se llama lengua. Así, los sentidos se definen por sus funciones; pero tras su actividad está el gobierno interior de la mente (manas) y del discernimiento (buddhi), con el Sí mismo (Ātman) como testigo. La enseñanza apunta al dominio ético de uno mismo: cuando la buddhi está firme, los sentidos sirven a la comprensión recta y no arrastran hacia objetos inquietos.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses are identified by their respective functions (seeing, hearing, smelling, tasting), implying that sensory activity is instrumental and dependent; therefore one should cultivate inner governance—especially steady intellect—so that sense-activity supports discernment and dharma rather than impulsive attachment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on inner constitution and self-control. Here he defines the sense-organs by their operations, as part of a broader explanation of how mind and intellect regulate the senses, with the Self as witness.