Shloka 87
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
नमो&स्तु शयमानाय शयितायोत्थिताय च । स्थिताय धावमानाय मुण्डाय जटिलाय च,आप समस्त प्राणियोंके भीतर शयन करनेवाले अन्तर्यामी पुरुष हैं। प्रलयकालमें योगनिद्राका आश्रय लेकर सोते और सृष्टिके प्रारम्भकालमें कल्पान्त निद्रासे जागते हैं। आप ब्रह्मरूपसे सर्वत्र स्थित और कालरूपसे सदा दौड़नेवाले हैं। मूँड़ मुँड़ानेवाले संन्यासी और जटाधारी तपस्वी भी आपके ही स्वरूप हैं। आपको नमस्कार है
namo 'stu śayāmānāya śayitāyotthitāya ca | sthitāya dhāvamānāya muṇḍāya jaṭilāya ca ||
(arthānuvādaḥ) tvaṁ sarva-prāṇināṁ hṛdaye śayānaḥ antar-yāmī puruṣaḥ | pralaya-kāle yoga-nidrām āśritya śete, sṛṣṭeḥ prārambhe ca kalpānta-nidrāto jāgarti | tvaṁ brahma-rūpeṇa sarvatra sthitaḥ, kāla-rūpeṇa ca sadā dhāvamānaḥ | muṇḍa-saṁnyāsī ca jaṭā-dhāri-tapasvī ca tavaiva rūpam | tubhyaṁ namaḥ ||
Bhishma dice: Salutación a ti—ya estés recostado, dormido o levantándote; ya permanezcas inmóvil o corras sin cesar; ya aparezcas como el renunciante de cabeza rapada o como el asceta de cabellera enmarañada. Tú eres el Señor interior que reposa en todos los seres. En el tiempo de la disolución moras en el sueño yóguico, y al alba de la creación despiertas del sopor que cierra un eón. Como Brahman lo impregnas todo; como Tiempo avanzas sin descanso. Incluso las diversas formas de vida espiritual—la renuncia y la austeridad—son expresiones tuyas. Por eso, ante ti me inclino.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the all-encompassing nature of the Supreme: the same Reality is present in rest and activity, dissolution and creation, stillness and motion, and even in contrasting spiritual disciplines. It emphasizes the indwelling Lord (antar-yāmī) and the unity behind diverse forms.
In the Shanti Parva, Bhishma—speaking from his bed of arrows—offers a hymn of praise, identifying the Supreme as the inner ruler of all beings and as the cosmic principle governing both creation (awakening) and dissolution (yogic sleep), while honoring ascetic and renunciant forms as manifestations of that same divinity.