Shloka 41
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
“तत्पश्चात् वह मनुष्यलोकमें एक कल्पतक स्वधर्मजनित बन्धनोंसे बँधकर क्लेश उठाता हुआ जब धीरे-धीरे अपनी तपस्याको बढ़ाता है, तब हल्दीकी-सी कान्तिवाले पीतवर्ण--देवताभावको प्राप्त होता है। वहाँ भी सैकड़ों कल्प व्यतीत कर लेनेपर वह पुनः पुण्यक्षयके पश्चात् मनुष्य होता है (इस प्रकार वह देवतासे मनुष्य और मनुष्यसे देवता होता रहता है) ।। हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गात् सहस्रशस्तिष्ठति संचरन् वै । अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ततः सहस्राणि दशापराणि,'दैत्य! सहस्रों कल्पोंतक देवरूपसे विचरते रहनेपर भी जीव विषयभोगसे मुक्त नहीं होता तथा प्रत्येक कल्पमें किये हुए अशुभ कर्मोंके फलोंको नरकमें रहकर भोगता हुआ जीव उन्नीस- हजार विभिन्न गतियोंको प्राप्त होता है। तत्पश्चात् उसे नरकसे छुटकारा मिलता है। मनुष्यके सिवा अन्य सभी योनियोंमें केवल सुख-दुःखके भोग प्राप्त होते हैं। मोक्षका सुयोग हाथ नहीं लगता है। इस बातको तुम्हें भलीभाँति समझ लेना चाहिये
tataḥ paścāt sa manuṣyaloke ekaṃ kalpatakaṃ svadharmajanita-bandhanaiḥ baddhaḥ kleśam utpādayan yathā-śanaiḥ tapasyāṃ vardhayati; tataḥ haridrā-sadṛśa-kāntimān pīta-varṇaḥ devatā-bhāvaṃ prāpnoti. tatra api śataśaḥ kalpān vyatītya punar puṇya-kṣayāt manuṣyo bhavati (evaṃ sa devāt manuṣyaḥ, manuṣyāc ca devatā bhavati). haridravarṇas tu prajāvisargāt sahasraśas tiṣṭhati saṃcaran vai; avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi. daitya, sahasra-kalpān devarūpeṇa saṃcarann api jīvo viṣaya-bhogebhyo na mucyate; pratyeka-kalpe kṛtānām aśubha-karmāṇāṃ phalāni niraye bhuktvā jīvaḥ ekonaviṃśati-sahasraṃ vividha-gatīḥ prāpnoti. tataḥ paścān narakāt pramucyate. manuṣyaṃ vinā anyāsu sarvāsu yoniṣu kevalaṃ sukha-duḥkha-bhogāḥ prāpyante; mokṣasya su-yogo na labhyate. etat tvayā samyag avagantavyam.
Dijo Bhishma: Después, el alma, atada en el mundo humano por las ataduras nacidas de su propio deber prescrito (svadharma), soporta aflicción; y, al acrecentar poco a poco su austeridad, alcanza un estado divino de color amarillo, resplandeciente como la cúrcuma. Aun allí, cuando han transcurrido cientos de eones, vuelve a ser humana al agotarse su mérito: así pasa sin cesar de la condición de dios a la de hombre y de la de hombre a la de dios. Sin embargo, oh Daitya, aunque vague por miles de eones en forma divina, el ser viviente no queda libre del goce de los sentidos; y, padeciendo en el infierno los frutos de las acciones impuras realizadas en cada eón, recorre diecinueve mil cursos distintos de existencia. Sólo entonces obtiene la liberación del infierno. En todos los nacimientos que no son humanos, uno no hace sino experimentar placer y dolor; no llega la ocasión propicia para la liberación (moksha). Esto debes comprenderlo con claridad.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even exalted heavenly states are temporary and do not by themselves free one from attachment to sense-enjoyment; the soul continues to reap the results of good and bad deeds across vast cycles. Human birth is singled out as the rare condition in which the proper opportunity for moksha can be pursued.
Bhishma instructs a Daitya about the soul’s long journey: through austerity it may rise to a radiant divine condition, but after merit is spent it returns to human life; due to unwholesome actions it also undergoes hell and many forms of rebirth. He concludes by stressing that non-human births yield only experiences of pleasure and pain, not the decisive opening for liberation.