Shloka 10
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकृतेश्न विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् । अग्राह्मौ पुरुषावेतावलिड्रत्वादसंहतौ,वह स्वयं गुणोंसे रहित तथा प्रकृतिके विकारों (कार्यों) का द्रष्टा है। ये दोनों प्रकृति और पुरुष सम्पूर्णत: इन्द्रियोंके विषय नहीं हैं। दोनों ही आकाररहित तथा एक-दूसरेसे विलक्षण हैं
prakṛteś ca vikārāṇāṁ draṣṭāram aguṇānvitam | agrāhyaṁ puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṁhatau ||
Bhīṣma explica que el Sí mismo (puruṣa) es el testigo de las transformaciones de la naturaleza (prakṛti), mientras permanece más allá de los guṇa. Tanto prakṛti como puruṣa no son objetos que los sentidos puedan apresar; son sin forma, sutiles y mutuamente distintos. La enseñanza ética es cultivar el discernimiento entre el campo cambiante de la naturaleza y el testigo inmutable, aflojando así el apego y avanzando hacia la libertad interior.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discriminate between prakṛti (the changing field of guṇas and modifications) and puruṣa (the formless, partless witness). Realizing the witness as beyond guṇas supports detachment and liberation-oriented conduct.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira a Sāṅkhya-style analysis: nature undergoes transformations, while the conscious principle remains the non-sensory witness, distinct from nature.