Shloka 5
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
निवर्तयित्वा रसनां रसे भ्यो घ्राणं च गन्धाच्छूवणौ च शब्दात् । स्पर्शात् त्वचं रूपगुणात् तु चक्षु- सतत: परं पश्यति स्वं स्वभावम्,अत: जो जिह्लाको रससे, नासिकाको गन्धसे, कानोंको शब्दसे, त्वचाको स्पर्शसे और नेत्रोंको रूपसे हटाकर अन्तर्मुखी बना लेता है, वही अपने मूलस्वरूप परमात्माका साक्षात्कार कर सकता है
nivartayitvā rasanāṃ rasebhyo ghrāṇaṃ ca gandhāc chravaṇau ca śabdāt | sparśāt tvacaṃ rūpaguṇāt tu cakṣuḥ satataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam ||
Bhishma dijo: «Cuando alguien retrae la lengua de los sabores, la nariz de los aromas, los oídos de los sonidos, la piel del tacto y los ojos de las cualidades de la forma—volviendo los sentidos hacia dentro—contempla sin cesar lo Supremo y reconoce su verdadera naturaleza. La enseñanza ética es el dominio de sí: la libertad no se gana persiguiendo objetos de placer, sino disciplinando la percepción y reposando la conciencia en el Ser».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches pratyāhāra—withdrawal of the senses from their objects—as a practical discipline leading to steady perception of the Supreme and realization of one’s true Self. Ethical freedom comes from mastery over sensory craving rather than indulgence.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented practice. Here he describes an inner yogic method: turning the sense-faculties away from external stimuli so the mind can rest in the Self and apprehend the Supreme.