Shloka 13
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् । तद्वत् सबुद्धि: सममिन्द्रियात्मा बुध: परं पश्यति तं स्वभावम्,परंतु उन्हीं काठोंका युक्तिपूर्वक मन्थन करनेपर जैसे अग्नि और धूम दोनों ही देखनेमें आते हैं, उसी प्रकार योगके द्वारा मन और इन्द्रियोंको बुद्धिके सहित समाहित कर लेनेवाला बुद्धिमान् ज्ञानी पुरुष इन सबसे परम श्रेष्ठ उस ज्ञानको और आत्माको साक्षात् कर लेता है
tāny eva kāṣṭhāni yathā vimathya dhūmaṃ ca paśyej jvalanaṃ ca yogāt | tadvat sa-buddhiḥ samam indriyātmā budhaḥ paraṃ paśyati taṃ svabhāvam ||
Dijo Bhishma: «Pero esos mismos leños, si se los frota con destreza y método, dejan ver el humo y luego el fuego que surge. Así también el sabio conocedor—habiendo reunido, mediante la disciplina del yoga, la mente y los sentidos en una ecuanimidad firme, junto con la inteligencia discernidora—contempla directamente esa realidad suprema: el conocimiento más alto y el Sí mismo, la naturaleza verdadera más allá de todos estos instrumentos.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Right method (yoga) applied to the same inner instruments—mind, senses, and intelligence—yields direct realization of the supreme Self, just as proper friction of wood reveals smoke and then fire.
In Bhīṣma’s instruction to Yudhiṣṭhira in the Śānti Parva, he uses a familiar fire-kindling analogy to explain how disciplined concentration and integration of mind and senses, guided by buddhi, culminate in experiential knowledge of the highest reality.