Shloka 16
प्रजापतयः देवगणाश्च दिशि-दिशि स्थिताः ऋषयः
Prajāpatis, Deva-Groups, and the Ṛṣis Assigned to the Directions
स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता निशात्यये तमसा संवृतात्मा । ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्त कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम्,जब रात बीत जाती है और अन्धकारका आवरण हट जाता है, उस समय जैसे चलनेमें प्रवृत्त करनेवाला नेत्र अपने तैजस् स्वरूपसे युक्त हो रास्तेमें पड़े हुए त्यागने योग्य काँटे आदिको देखते हैं, उसी प्रकार बुद्धि भी मोहका पर्दा हट जानेपर ज्ञानके प्रकाशसे युक्त हो त्यागने योग्य अशुभ कर्मको देखती है
bhīṣma uvāca | svenātmanā cakṣur iva praṇetā niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā | jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam |
Dijo Bhīṣma: Cuando la noche ha terminado y el ser ya no está envuelto en tinieblas, el guía interior—como el ojo, fortalecido por su propia luz—discierne lo que hay en el camino y reconoce lo que debe evitarse, como las espinas. Del mismo modo, cuando se levanta el velo del engaño, el intelecto, iluminado por el conocimiento verdadero unido al discernimiento, percibe las acciones impuras como cosas que han de ser renunciadas.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
When ignorance and delusion recede, knowledge combined with discriminative understanding enables the intellect to recognize unethical or harmful actions as avoidable—just as the eye, once darkness is gone, can see thorns on the road and steer clear of them.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues a moral-philosophical explanation: he uses a dawn-and-vision simile to show how the mind, once freed from the darkness of moha, clearly perceives which actions are to be renounced.