Shloka 18
Keśava-tattva-kathana
On the Principle of Keśava: Cosmogony and Divine Epithets
उपस्थितकृतौ तौ च नासिकाग्रमधो भ्रुवो: । भ्रुकुट्या चैव मनसा शनैर्धारयतस्तदा,तदनन्तर प्राण, अपान, उदान, समान और व्यान--इन पाँचों प्राण-वायुओंको हृदयमें स्थापित किया; इस प्रकार स्थित हुए उन दोनोंने मनको प्राण और अपानके साथ मिला दिया। भौहोंके नीचे नासिकाके अग्रभागपर दृष्टि रखते हुए मनसहित प्राण-अपानको उन्होंने दोनों भौहोंके बीच स्थिर किया
upasthitakṛtau tau ca nāsikāgram adho bhruvoḥ | bhrukuṭyā caiva manasā śanair dhārayatas tadā ||
Dijo Bhīṣma: «Entonces, aquellos dos, ya sosegados, sostuvieron lentamente la mente con un leve fruncimiento de concentración, fijando la mirada en la punta de la nariz bajo las cejas. Después establecieron en el corazón las cinco corrientes vitales—prāṇa, apāna, udāna, samāna y vyāna; permaneciendo así, unieron la mente a prāṇa y apāna y estabilizaron ese aliento sostenido por la mente entre las dos cejas.»
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches disciplined inward concentration: steadying the mind, regulating the vital currents (the five prāṇas), and fixing awareness through a focused gaze and breath-control so that the mind becomes stable and fit for higher realization.
Bhīṣma describes two practitioners entering a yogic state: they fix their gaze at the nose-tip beneath the brows, gather and place the five life-winds in the heart, unite mind with prāṇa and apāna, and then stabilize that combined focus at the space between the eyebrows.