Adhyāya 199: Karma–Jñāna Causality and the Nirguṇa Brahman
Manu’s Instruction
चतुर्भिलक्षणैहीनं तथा षड्भि: सषोडशै: । पुरुषं तमतिक्रम्प आकाशं प्रतिपद्यते
caturbhir lakṣaṇair hīnaṁ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ | puruṣaṁ tam atikramya ākāśaṁ pratipadyate ||
Virūpa dijo: Trascendiendo a ese Puruṣa, se alcanza la Realidad comparada con el espacio. Allí no llegan las cuatro marcas y medios de conocimiento—percepción directa, inferencia, comparación y testimonio verbal (śabda)—; ni surgen las seis olas: hambre, sed, pena, engaño, vejez y muerte. También está más allá de los dieciséis instrumentos de la experiencia encarnada: los cinco sentidos de conocimiento, los cinco órganos de acción, los cinco prāṇa y la mente.
विरूप उवाच
Liberation is described as transcending the conditioned Puruṣa and realizing an unconditioned reality compared to space (ākāśa), where ordinary means of knowledge and the entire psycho-physical apparatus (senses, prāṇas, mind) do not operate, and where existential afflictions like hunger, grief, aging, and death do not arise.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Virūpa speaks a doctrinal verse outlining a hierarchy of realization: one goes beyond the Puruṣa and attains the ‘space-like’ ultimate, characterized negatively as beyond pramāṇas/definitions, beyond the six ‘waves’ of suffering, and beyond the sixteen instruments of embodied experience.