Shloka 8
भोजनके बाद हाथ धोकर उठे। रातको भीगे पैर न सोये। देवर्षि नारद इसीको सदाचारका लक्षण कहते हैं ।। शुचिं देशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् । ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं नित्यं कुर्यात् प्रदक्षिणम्,यज्ञशाला आदि पवित्र स्थान, बैल, देवालय, चौराहा, ब्राह्मण, धर्मात्मा मनुष्य तथा चैत्य (देवसम्बन्धी वृक्ष)--इनको सदा दाहिने करके चले। गृहस्थ पुरुषको घरमें अतिथियों, सेवकों और स्वजनोंके लिये भी एक-सा भोजन बनवाना श्रेष्ठ माना गया है
śuciṁ deśam anaḍvāhaṁ devagoṣṭhaṁ catuṣpatham | brāhmaṇaṁ dhārmikaṁ caityaṁ nityaṁ kuryāt pradakṣiṇam ||
Dijo Bhishma: Debe uno practicar siempre la pradakṣiṇā—la circunvalación reverente dejando a la derecha—en torno a un lugar limpio y sagrado, a un toro, al recinto de los dioses, a un cruce de caminos, a un brahmán, a una persona justa y a un caitya (árbol sagrado o santuario vinculado a una deidad). El devarṣi Nārada enseña que esto es señal de buena conducta: después de comer, lávense las manos y levántese uno; y por la noche no se duerma con los pies mojados. En la vida del cabeza de familia, también se tiene por lo mejor preparar el mismo alimento para huéspedes, servidores y los propios parientes—sin parcialidad.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches sadācāra (good conduct): maintain bodily cleanliness (wash after eating; avoid sleeping with wet feet), show reverence through pradakṣiṇā (keeping the revered on one’s right), and practice fairness in household hospitality by providing the same food to guests, servants, and family.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and proper conduct. Here he lists everyday ethical and ritual behaviors—acts of cleanliness, respectful movement around sacred persons/places, and equitable treatment within the household—presented as markers of civilized, dharmic life.