Shloka 44
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
अयमत्यन्तशत्रुमें वैषम्यं परमं गत: । मूढो ग्राहयितुं स्वार्थ सड्भत्या यदि शक््यते,“इसमें संदेह नहीं कि बिलाव मेरा महान् दुश्मन है, तथापि इस समय महान् संकटमें है। यदि सम्भव हो तो इस मूर्खको संगतिके द्वारा स्वार्थ सिद्ध करनेकी बातपर राजी करूँ
ayam atyantaśatru me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ | mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṅgatyā yadi śakyate ||
Dijo Bhishma: «Este es, en verdad, mi enemigo más encarnizado, y ha caído en la más extrema aflicción. Con todo, si es posible, debo procurar que este necio acepte un rumbo que sirva a mi propio interés, atrayéndolo a una alianza».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a hard ethical tension in practical life: even toward an enemy, one may consider strategic association when circumstances create leverage. It invites reflection on when pragmatic self-interest is permissible and how it should be restrained by dharma.
Bhishma describes a situation where a sworn enemy has fallen into severe trouble. Seeing an opportunity, he considers persuading the enemy—through companionship or alliance—to agree to something that advances Bhishma’s own objective.