Shloka 6
Bala and Dharma in Kṣatriya Governance (बल-धर्म सम्बन्धः)
Devanagari script
अपास्य राजधानी वा तरेद् द्रव्येण चापदम् | तद्धभावयुक्तो द्रव्याणि जीवन् पुनरुपार्जयेत्,अथवा आवश्यकता हो तो अपनी राजधानीको भी छोड़कर बहुत-सा द्रव्य देकर उस विपत्तिसे पार हो जाय। यदि वह जीवित रहे तो राजोचित गुणसे युक्त होनेपर पुन: धनका उपार्जन कर सकता है
Translation
Si es necesario, que abandone incluso la capital y, entregando grandes riquezas, atraviese esa calamidad. Si permanece con vida, dotado de las virtudes propias de un rey, podrá volver a reunir fortuna.
Word by Word
अपास्यhaving abandoned / after abandoning
अपास्य:
TypeVerb
Rootअप + अस् (धातु) → अपास्य (ल्यप्)
Formल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययार्थक अव्यय), कर्तरि
राजधानीम्capital city
राजधानीम्:
Karma
TypeNoun
Rootराजधानी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
तरेत्should cross over / should overcome
तरेत्:
TypeVerb
Rootतॄ (धातु)
Formविधिलिङ्, optative, प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
द्रव्येणby means of wealth / with money
द्रव्येण:
Karana
TypeNoun
Rootद्रव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
आपदम्calamity / distress
आपदम्:
Karma
TypeNoun
Rootआपद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तद्भावयुक्तःendowed with that disposition/state
तद्भावयुक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootतद् + भाव + युक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
द्रव्याणिwealths / possessions
द्रव्याणि:
Karma
TypeNoun
Rootद्रव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
जीवन्living / while alive
जीवन्:
Karta
TypeVerb
Rootजीव् (धातु) → जीवत् (शतृ)
Formशतृ (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
उपार्जयेत्should acquire / should earn
उपार्जयेत्:
TypeVerb
Rootउप + अर्ज् (धातु)
Formविधिलिङ्, optative, प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes