Shloka 53
धनैर्विशिष्टान् मतिशीलपूजितान् गुणोपपन्नान् युधि दृष्टविक्रमान् । गुणेषु दृष्टवा न चिरादिवात्मवान् यतो$5भिसंधाय निहन्ति शात्रवान्,उक्त राजधर्मके अनुसार संधि-विग्रह आदि गुणोंके प्रयोगमें सतत सावधान रहनेवाला नरेश धनसम्पन्न, बुद्धि और शीलके द्वारा सम्मानित, गुणवान् तथा युद्धमें जिनका पराक्रम देखा गया है, उन वीर शत्रुओंको भी कूटकौशलपूर्वक नष्ट कर सकता है
bhīṣma uvāca |
dhanair viśiṣṭān matiśīlapūjitān guṇopapannān yudhi dṛṣṭavikramān |
guṇeṣu dṛṣṭvā na cirād ivātmavān yato 'bhisaṃdhāya nihanti śātravān ||
Bhishma dijo: Un rey dueño de sí, siempre vigilante en el uso del arte del gobierno—como forjar alianzas y romperlas cuando es necesario—puede, mediante una estratagema deliberada, destruir pronto incluso a aquellos héroes enemigos que son ricos, honrados por su inteligencia y su conducta, dotados de virtudes y cuya valentía ha sido probada en la batalla. La enseñanza es que el deber real exige alerta constante y cálculo prudente: la fuerza moral y la destreza política deben aplicarse para neutralizar amenazas, aun cuando el adversario sea eminente en apariencia.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even formidable enemies—rich, respected, virtuous, and battle-proven—can be overcome if a king remains self-controlled and continuously alert in applying political instruments like alliance (sandhi) and hostility/war (vigraha), using deliberate and well-planned stratagems.
In the Shanti Parva’s instruction on royal duty, Bhishma advises Yudhishthira on practical governance: the ruler must assess an opponent’s strengths and still, through careful planning and timely policy decisions, neutralize hostile forces.