Shloka 47
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
अतः जहाँ ज्ञानेन्द्रियोंमें बुद्धिमान एवं मनस्वी महर्षि निवास करते हैं,- जिसमें इन्द्रियोंक अधिष्ठातृदेवताके रूपमें इन्द्र, विष्णु एवं सरस्वतीका निवास है तथा जिसके भीतर सदा सम्पूर्ण प्राणी वास करते हैं, अर्थात् जो शरीर समस्त प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आधार है, विद्वान् पुरुषको चाहिये कि उस मानव-देहकी अवहेलना न करे ।। लुब्धं हन्यात् सम्प्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति । सर्वो लुब्ध: कर्मगुणोपभोगे यो<र्थहीनो धर्मकामौ जहाति,राजा लोभी मनुष्यको सदा ही कुछ देकर दबाये रखे; क्योंकि लोभी पुरुष दूसरेके धनसे कभी तृप्त नहीं होता। सत्कर्मोके फलस्वरूप सुखका उपभोग करनेके लिये तो सभी लालायित रहते हैं; परंतु जो लोभी धनहीन है, वह धर्म और काम दोनोंको त्याग देता है
ataḥ yatra jñānendriyeṣu buddhimān evaṃ manasvī maharṣiḥ nivāsati, yasmin indriyāṇām adhiṣṭhātṛ-devatā-rūpeṇa indraḥ viṣṇuḥ sarasvatī ca nivāsanti, tathā yasya antarā sādā sarva-prāṇinaḥ vasanti—arthaḥ, yaḥ śarīraḥ sarva-prāṇināṃ jīvana-nirvāhasya ādhāraḥ—vidvān puruṣaḥ tasya mānava-dehasya avajñāṃ na kuryāt. lubdhaṃ hanyāt sampradānena nityaṃ; lubdhaḥ tṛptiṃ para-vittasya na eti. sarvo lubdhaḥ karma-guṇopabhoge; yo 'rtha-hīnaḥ dharma-kāmau jahāti.
Bhishma enseña que el cuerpo humano jamás debe ser despreciado, pues en él moran los sabios rishis, dueños de sí mismos; y en él habitan también, como deidades rectoras de los sentidos, Indra, Vishnu y Sarasvati. En verdad, todos los seres residen continuamente en él en el sentido de que este cuerpo es el sostén por el cual se mantiene la vida. Por ello, el hombre instruido no debe descuidar ni deshonrar la encarnación humana. Luego se vuelve al gobierno y al deseo: al hombre codicioso conviene mantenerlo a raya mediante dádivas constantes, porque el codicioso nunca se sacia con la riqueza ajena. Todos anhelan gozar los frutos de la acción y de sus cualidades; pero el codicioso que carece de recursos abandona tanto el dharma (recta conducta) como el kāma (goce legítimo).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not despise the human body, since it is the sacred support of life and the seat of higher wisdom and divine functions; and recognize that greed is insatiable—wise governance restrains it, and unchecked greed can lead one to abandon both dharma and legitimate enjoyment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and statecraft. Here he links reverence for embodied life with practical counsel about managing greed: the ruler should pacify and restrain the greedy through measured giving, because greed does not find contentment in others’ wealth and can corrode moral and social order.