Shloka 14
Duryodhana-vadha-pratikriyā: Harṣa, Nindā, and Kṛṣṇa’s Nīti-vyākhyā (Śalya-parva 60)
विपरीत द्विषत्स्वेतत् षड्विधा वृद्धिरात्मन: । उस समय श्रीकृष्णने रोषसे भरे हुए बलरामजीको शान्त करते हुए-से कहा--“भैया! अपनी उन्नति छः: प्रकारकी होती है--अपनी वृद्धि, मित्रकी वृद्धि और मित्रके मित्रकी वृद्धि तथा शत्रुपक्षमें इसके विपरीत स्थिति अर्थात् शत्रुकी हानि, शत्रुके मित्रकी हानि तथा शत्रुके मित्रके मित्रकी हानि ।। आत्मन्यपि च मित्रे च विपरीतं यदा भवेत्
viparītaṁ dviṣatsu etat ṣaḍvidhā vṛddhir ātmanaḥ | ātmani api ca mitre ca viparītaṁ yadā bhavet |
Sañjaya dijo: «Ésta es la medida séxtuple del propio progreso: el aumento de uno mismo, el aumento del aliado y el aumento del aliado del aliado; y, del lado del enemigo, lo contrario: la pérdida del enemigo, la pérdida del aliado del enemigo y la pérdida del aliado del aliado del enemigo. Y cuando lo opuesto acontece respecto de uno mismo y del aliado… (han de entenderse en consecuencia los resultados).»
संजय उवाच
Educational Q&A
Advantage and disadvantage are assessed relationally: true ‘growth’ is not only one’s own gain but also the strengthening of allies and allied networks; likewise, strategic success includes weakening the enemy and the enemy’s support structure. The verse frames prosperity and loss as a sixfold calculus tied to friendship and enmity.
Sañjaya narrates a moment where Kṛṣṇa, calming an angered Balarāma, articulates a principle of political-military prudence: how to evaluate outcomes in terms of gains for oneself and allies and corresponding losses for the opposing side.