Shloka 13

रक्षाश्न वाता: प्रववुर्नीचै: शर्करकर्षिण: । गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले,निर्घाताश्न महाघोरा बभूवुलोमहर्षणा: । दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्नाशुभवेदिन: राजेन्द्र! अत्यन्त भयंकर और रोमांचकारी शब्द प्रकट हो रहे थे, दिशाएँ मानो जल रही थीं और मृग किसी भावी अमंगलकी सूचना दे रहे थे

sañjaya uvāca |

rakṣāśanā vātāḥ pravavur nīcaiḥ śarkarākarṣiṇaḥ |

girīṇāṃ śikharāṇy eva nyapatanta mahītale |

nirghātāśanā mahāghorā babhūvur lomaharṣaṇāḥ |

dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāś cāśubha-vedinaḥ ||

Sañjaya dijo: “Soplaron vientos cargados de polvo y grava, rasantes, arrastrando guijarros. Las cumbres de las montañas parecían desplomarse sobre la tierra. Retumbaron truenos aterradores—presagios horrendos que erizaban el vello. En una dirección que parecía arder, oh Rey, las bestias dieron señales que anunciaban desgracia.”

रक्षांसिdemons/evil spirits
रक्षांसि:
Karta
TypeNoun
Rootरक्षस्
FormNeuter, Nominative, Plural
वाताःwinds
वाताः:
Karta
TypeNoun
Rootवात
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रववुःblew
प्रववुः:
TypeVerb
Rootवा
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural
नीचैःlow/downwards
नीचैः:
TypeIndeclinable
Rootनीचैः
शर्करा-कर्षिणःdragging gravel/sand (dust-raising)
शर्करा-कर्षिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootशर्कराकर्षिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
गिरीणाम्of mountains
गिरीणाम्:
TypeNoun
Rootगिरि
FormMasculine, Genitive, Plural
शिखराणिpeaks
शिखराणि:
Karta
TypeNoun
Rootशिखर
FormNeuter, Nominative, Plural
एवindeed/as if
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
न्यपतन्तfell down
न्यपतन्त:
TypeVerb
Rootपत्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Plural
महीतलेon the earth's surface/ground
महीतले:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहीतल
FormNeuter, Locative, Singular
निर्घाताःcrashes/thunderclaps
निर्घाताः:
Karta
TypeNoun
Rootनिर्घात
FormMasculine, Nominative, Plural
महाघोराःvery terrible
महाघोराः:
TypeAdjective
Rootमहाघोर
FormMasculine, Nominative, Plural
बभूवुःbecame/arose
बभूवुः:
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural
लोमहर्षणाःhair-raising
लोमहर्षणाः:
TypeAdjective
Rootलोमहर्षण
FormMasculine, Nominative, Plural
दीप्तायाम्blazing
दीप्तायाम्:
TypeAdjective
Rootदीप्त
FormFeminine, Locative, Singular
दिशिin a direction
दिशि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिश्
FormFeminine, Locative, Singular
राजेन्द्रO king of kings (O Rajendra)
राजेन्द्र:
TypeNoun
Rootराजेन्द्र
FormMasculine, Vocative, Singular
मृगाःdeer/animals
मृगाः:
Karta
TypeNoun
Rootमृग
FormMasculine, Nominative, Plural
अशुभ-वेदिनःforeknowing/indicating ill-omen
अशुभ-वेदिनः:
TypeAdjective
Rootअशुभवेदिन्
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (addressed as rājendra)
W
winds (vātāḥ)
M
mountain peaks (girīṇāṃ śikharāṇi)
E
earth (mahītala)
T
thunderbolts/lightning (aśanāḥ)
D
directions/quarters (diś)
W
wild animals (mṛgāḥ)

Educational Q&A

The verse underscores a Mahābhārata motif: when collective conduct sinks into adharma, nature itself appears disordered, presenting ominous signs. Ethically, it frames the coming violence as not merely a human conflict but a moral crisis whose consequences reverberate through the world.

Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a sequence of terrifying portents—low, dust-choked winds dragging gravel, seeming collapse of mountain peaks, dreadful thunder and lightning, a quarter of the sky appearing to blaze, and animals behaving as if foretelling calamity—heightening the sense of impending disaster in the war.