Shloka 29
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
रात्रिका प्रथम प्रहर बीत रहा था। उस भयंकर वेलामें दुःख और शोकसे संतप्त हुए कृतवर्मा, कृपाचार्य तथा अश्वत्थामा एक साथ ही आस-पास बैठ गये ।। तत्रोपविष्टा: शोचन्तो न्यग्रोधस्य समीपत: । तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयो: क्षयम्,वटवृक्षके समीप बैठकर कौरवों तथा पाण्डव-योद्धाओंके उसी विनाशकी बीती हुई बातके लिये शोक करते हुए वे तीनों वीर निद्रासे सारे अंग शिथिल हो जानेके कारण पृथ्वीपर लेट गये। उस समय वे भारी थकावटसे चूर-चूर हो रहे थे और नाना प्रकारके बाणोंसे उनके सारे अंग क्षत-विक्षत हो गये थे
rātrikāḥ prathamaḥ praharaḥ vyatīto bhavati sma | tasmin bhīṣaṇe velāyāṃ duḥkhaśokasantaptāḥ kṛtavarmā kṛpācāryaś cāśvatthāmā ca sahaivopaviśya parasparaṃ samīpe niṣeduḥ | tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya (vaṭavṛkṣasya) samīpataḥ, kurupāṇḍavayoḥ kṣayam atikrāntam eva tam arthaṃ smṛtvā, nidrayā sarvāṅgaśithilībhāvāt pṛthivyāṃ śayānā babhūvuḥ | te tadā mahāśramaparītāḥ, nānāśarair aṅgaiḥ kṣata-vikṣatāś ca āsan |
Transcurría ya la primera vigilia de la noche. En aquella hora terrible, Kṛtavarmā, el preceptor Kṛpa y Aśvatthāmā—abrasados por la pena y el dolor—se sentaron juntos, muy cerca. Sentados junto a un árbol banyán, lamentaron la destrucción ya consumada de los guerreros Kuru y Pāṇḍava; y luego, cuando el sueño aflojó todos sus miembros, se tendieron sobre la tierra. Entonces estaban abatidos por el agotamiento, y sus cuerpos, desgarrados y heridos por muchas clases de flechas: imagen del posguerra, donde la victoria no deja sino desolación y la mente rumia la ruina.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological residue of war: even the surviving victors are left wounded, exhausted, and consumed by grief. It frames violence as producing not only external destruction but also inner collapse—an ethical warning that triumph in adharma-tinged conflict yields sorrow rather than peace.
After the day’s slaughter, during the first watch of night, Kṛtavarmā, Kṛpa, and Aśvatthāmā sit together near a banyan tree, lamenting the annihilation of Kuru and Pāṇḍava fighters. Overcome by fatigue and sleep, their arrow-wounded bodies slacken and they lie down on the ground.