Shloka 14
“राजन! मैं हाथमें आयुध लेकर रथपर बैठा रहूँ, उस अवस्थामें यदि वज्र धारण करनेवाले इन्द्र भी कुपित होकर आ जाय॑ँ तो उनसे भी मुझे भय न होगा। भीष्म आदि महारथियोंको रणभूमिमें सदाके लिये सोया हुआ देखकर भी अस्थिरता (घबराहट) मुझसे दूर ही रहती है ।। महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्वनागप्रवरप्रमाथिनौ । अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परै- स्ततो न मे5प्यस्ति रणेड्द्य साध्वसम्,'भीष्म और द्रोणाचार्य देवराज इन्द्र और विष्णुके समान पराक्रमी, सबके द्वारा प्रशंसित, रथों, घोड़ों और गजराजोंको भी मथ डालनेवाले तथा अवध्य-तुल्य थे, जब उन्हें भी शत्रुओंने मार डाला, तब मेरी क्या गिनती है? यह सोचकर भी आज मुझे रणभूमिमें कोई भय नहीं हो रहा है
rājan! ahaṁ hastam āyudhaṁ gṛhītvā rathopaviṣṭaḥ tiṣṭheyam; tasminn avasthāyāṁ yadi vajradhara indro 'pi kupitaḥ samāyāyāt, tato 'pi me bhayaṁ na syāt. bhīṣmādīn mahārathīn raṇabhūmau sadā-kṛte śayānān dṛṣṭvā 'pi asthiratā (ghabarāhaṭ) matto dūram eva tiṣṭhati. mahendra-viṣṇu-pratimāv aninditau rathāśva-nāga-pravara-pramāthinau avadhya-kalpau nihatau yadā parais tato na me 'py asti raṇe 'dya sādhvasam.
Sañjaya dijo: «Oh rey, si permanezco sentado en mi carro con las armas en la mano, entonces, aunque Indra mismo—portador del rayo—llegara airado, no le temería. Aun después de ver a Bhīṣma y a los demás grandes guerreros de carro yacer para siempre dormidos en el campo de batalla, la agitación permanece lejos de mí. Pues si Bhīṣma y Droṇa—irreprochables, alabados por todos, poderosos como Indra y Viṣṇu, capaces de triturar los mejores carros, caballos y elefantes señoriales, y casi invencibles—fueron sin embargo abatidos por sus enemigos, ¿qué cuenta puede hacerse de mí? Y aun pensando así, hoy no siento temor alguno en el campo de combate.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior’s cultivated steadiness: even the fall of seemingly invincible heroes (Bhishma and Drona) becomes a reminder of mortality and fate, yet it does not produce panic. It frames courage as mental firmness amid the recognition that no one is beyond death.
Sanjaya addresses King Dhritarashtra and reports a stance of fearlessness on the battlefield. He says that even if Indra came in anger he would not fear, and he reflects that if Bhishma and Drona—likened to Indra and Vishnu—could be slain, then his own life is certainly fragile; nevertheless, he feels no dread today in battle.