Adhyaya 72

Verse 1

अकाल (प्रतिज्ञापर्व) द्विसप्ततितमो< ध्याय: अभिमन्युकी मृत्युके कारण अर्जुनका विषाद और क्रोध (धृतराष्ट्र वाच अथ संशप्तकै: सार्ध युध्यमाने धनंजये । अभिमनयौ हते चापि बाले बलवतां वरे ।।

Dijo Sanjaya: Cuando aquel día terrible—señalado por la destrucción de los seres vivientes—llegó a su fin, y cuando el sol se puso y llegó la hora del crepúsculo, el curso de los acontecimientos se apartó de la matanza a cielo abierto para encaminarse hacia el sombrío ajuste de cuentas que sigue al cierre de la batalla.

Verse 2

व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ । हत्वा संशप्तकव्रातान्‌ दिव्यैरस्त्रै: कपिध्वज:

Sañjaya dijo: «Oh toro entre los Bharata, cuando hubo pasado el día de matanza y se acercaba el reposo del atardecer, y todas las tropas se volvían hacia sus campamentos para retirarse, Arjuna —aquel cuya enseña lleva al mono—, tras destruir con armas celestiales a la apiñada hueste de los Saṁśaptaka, avanzó hacia el campamento sentado en su carro victorioso.»

Verse 3

प्रायात्‌ स शिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम्‌ । गच्छन्नेव च गोविन्द साश्रुकण्ठो5भ्यभाषत

Sañjaya dijo: «Arjuna, el vencedor inconquistable, montó aquel carro portador de triunfo y partió hacia el campamento. Y aun mientras avanzaba, con la garganta ahogada en lágrimas, se dirigió a Govinda.»

Verse 4

कि नु मे हृदयं त्रसस्‍्तं वाक्‌ च सज्जति केशव । स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्र॑ं सीदति चाप्युत

Sañjaya dijo: «¡Keśava! ¿Por qué tiembla mi corazón y mi voz vacila? Presagios funestos palpitan en mis miembros, y mi cuerpo también se hunde en la debilidad.»

Verse 5

अनिष्ट चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति । भुवि ये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्‌

Sañjaya dijo: «Un presentimiento de calamidad se ha aferrado a mi corazón y no se aparta. Los terribles portentos que aparecen en la tierra y en todas las direcciones me llenan de espanto.»

Verse 6

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिन: । अपि स्वस्ति भवेद्‌ राज्ञ: सामात्यस्य गुरोर्मम

Sañjaya dijo: «Se ven portentos de muchas clases, y todos, sin excepción, anuncian una gran desgracia. ¿Habrá todavía bienestar para el rey, junto con sus ministros—mi venerado mayor, Yudhiṣṭhira?»

Verse 7

वायुदेव उवाच व्यक्त शिवं तव भ्रातु: सामात्यस्य भविष्यति । मा शुच: किज्चिदेवान्यत्‌ तत्रानिष्टं भविष्यति

El dios Vāyu dijo: «Veo con claridad que el bienestar de tu hermano—junto con sus ministros—se cumplirá. No te aflijas por nada; conforme a este mal presagio, otra desgracia distinta ha ocurrido allí».

Verse 8

संजय उवाच ततः संध्यामुपास्यैव वीरो वीरावसादने । कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयाता रथमास्थितौ

Sañjaya dijo: Entonces, tras cumplir debidamente el culto del crepúsculo en aquel campo de batalla que abate a los héroes, los dos valientes volvieron a montar su carro y avanzaron, conversando sobre lo ocurrido en la lucha.

Verse 9

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्‌ । वासुदेवोर<्'्जुनश्वैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्‌

Sañjaya dijo: Luego Vāsudeva (Kṛṣṇa) y Arjuna, tras consumar una hazaña sumamente difícil, regresaron cerca de su propio campamento. En ese momento, el campamento parecía despojado de alegría y privado de su antiguo esplendor.

Verse 10

ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा । बीभत्सुरब्रवीत्‌ कृष्णमस्वस्थहृदयस्तत:

Sañjaya dijo: Al ver el campamento como si estuviera devastado, Arjuna—verdugo de los héroes enemigos—quedó turbado por dentro. Con el corazón inquieto por la ansiedad, habló entonces a Kṛṣṇa de este modo.

Verse 11

नदन्ति नाद्य तूर्याणि मड़ल्यानि जनार्दन | मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषै: शड्खाश्चाडम्बरै: सह

Arjuna dijo: «¡Oh Janārdana! Hoy, en este campamento, no suenan los instrumentos auspiciosos. Tampoco se oye el toque de la caracola, mezclado con el estruendo de los tambores y las llamadas de las trompetas, en medio del alborozo festivo».

Verse 12

वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्पातालस्वनै: सह । मड़ल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च

Dijo Sañjaya: «Ahora ya no se tañen las vīṇā, ni resuenan al unísono los instrumentos festivos con sus tonos vibrantes. Incluso los cantos y recitaciones acostumbrados no se cantan ni se entonan».

Verse 13

योधाश्चापि हि मां दृष्टवा निवर्तन्ते हधोमुखा:,“मेरे सैनिक मुझे देखकर नीचे मुख किये लौट जाते हैं। पहलेकी भाँति अभिवादन करके मुझसे युद्धका समाचार नहीं बता रहे हैं। माधव! क्या आज मेरे भाई सकुशल होंगे?”

Dijo Sañjaya: «Incluso los guerreros, al verme, se vuelven atrás con el rostro abatido. A diferencia de antes, no me saludan ni me traen las nuevas del combate. ¡Oh Mādhava!, ¿estarán a salvo hoy mis hermanos?»

Verse 14

कर्माणि च यथापूर्व कृत्वा नाभिवदन्ति माम्‌ । अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव

Dijo Sañjaya: «Aunque cumplen sus deberes como antes, no me saludan. Al verme, mis soldados se vuelven con el rostro abatido y no me informan de las noticias de la guerra como solían. ¡Oh Mādhava!, ¿estarán a salvo hoy mis hermanos?»

Verse 15

न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्टवा स्वजनमाकुलम्‌ । अपि पाज्चालराजस्य विराटस्य च मानद

Dijo Sañjaya: «Mi ánimo no se aquieta ni se esclarece al ver a mis propios parientes sumidos en la confusión; ni halla sosiego cuando contemplo también al rey de Pāñcāla y a Virāṭa, oh dispensador de honor.»

Verse 16

न च मामद्य सौभद्र: प्रह्ष्टो ग्रातृभि: सह । रणादायान्तुमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव

Dijo Sañjaya: «Y hoy, el hijo de Subhadrā—que suele estar jubiloso y acompañado de sus hermanos—no sale, como es debido, a recibirme cuando vuelve del combate, como si sonriera. ¿Cuál podría ser la causa?»

Verse 17

संजय उवाच एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टोी शिबिरं स्‍्वकम्‌ । ददृशाते भृशास्वस्थान्‌ पाण्डवान्‌ नष्टचेतस:

Sañjaya dijo: «¡Oh rey! Mientras aquellos dos conversaban así, entraron en su propio campamento y vieron a los Pāṇḍava en un estado de honda turbación: la mente sacudida y la resolución quebrantada».

Verse 18

दृष्टवा क्षातृश्व पुत्रांक्ष विमना वानरध्वज: । अपश्यंश्वैव सौभद्रमिदं वचनमत्रवीत्‌

Sañjaya dijo: «Al ver a los hermanos y a los hijos en tal estado, Arjuna, el de la enseña del mono, quedó hondamente afligido; y al no ver allí a Saubhadra (Abhimanyu), pronunció estas palabras».

Verse 19

मुखवर्णोडप्रसन्नो व: सर्वेषामेव लक्ष्यते । न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ

«Hoy el color y la expresión de vuestros rostros se ven turbados y sin alegría. Y no veo aquí a Abhimanyu; tampoco me habláis con la calidez de una bienvenida.»

Verse 20

मया श्रुतश्न द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मित: । न च वस्तस्य भेत्तास्ति विना सौभद्रमर्भकम्‌

«He oído que el Ācārya Droṇa dispuso la temible formación de batalla llamada Cakra-vyūha. Y entre vosotros, nadie era capaz de abrir brecha en ese cerco, salvo el joven Abhimanyu, hijo de Subhadrā.»

Verse 21

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्‌ विनिर्गम: । कच्चिन्न बालो युष्माभि: परानीकं प्रवेशित:

«Pero yo no le había enseñado el modo de salir de esa formación. Decidme: ¿acaso habéis hecho que ese muchacho entrara en el despliegue del enemigo?»

Verse 22

भित्त्वानीकं महेष्वास: परेषां बहुशो युधि | कच्चिन्न निहत: संख्ये सौभद्र: परवीरहा

Sañjaya dijo: «Tras abrirse paso una y otra vez, en pleno combate, a través de la formación de batalla enemiga, ¿ha sido abatido al fin, en lo más recio de la lucha, Abhimanyu—hijo de Subhadrā, arquero poderoso, matador de héroes rivales?»

Verse 23

लोहिताक्ष॑ महाबाहुं जात॑ सिंहमिवाद्रिषु । उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हत:

Sañjaya dijo: «Decidme cómo fue abatido en la batalla Abhimanyu—de ojos rojos, de brazos poderosos, valiente como Upendra (Vishnú), como un león nacido entre montañas. ¿De qué modo encontró su fin un héroe así?»

Verse 24

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्‌ | सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः,“इन्द्रके पौत्र तथा मुझे सदा प्रिय लगनेवाले सुकुमार शरीर महाधनुर्धर अभिमन्युके विषयमें बताइये। वह युद्धमें कैसे मारा गया?

Sañjaya dijo: «Habladme de aquel joven aún tierno, el gran arquero—nieto de Vāsava (Indra)—que siempre me fue querido. ¿Cómo fue muerto en la batalla?»

Verse 25

सुभद्राया: प्रियं पुत्र द्रौपद्या: केशवस्य च । अम्बायाश्ष प्रियं नित्यं कोडवधीत्‌ कालमोहित:

Sañjaya dijo: «¿Quién, cegado por el poder del Tiempo (Kāla), ha dado muerte a Abhimanyu, el amado hijo de Subhadrā—querido también por Draupadī y por Keśava (Krishna)—a quien su madre Kuntī siempre prodigó cariño?»

Verse 26

सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मन: । विक्रमश्रुतमाहात्म्यै: कथमायोधने हत:,*वृष्णिकुलके वीर महात्मा केशवके समान पराक्रमी, शास्त्रज्ष और महत्त्वशाली अभिमन्यु युद्धमें किस प्रकार मारा गया है?

Sañjaya dijo: «¿Cómo fue muerto en la batalla Abhimanyu, cuya valentía, fama y grandeza eran comparables a las del héroe vṛṣṇi, el magnánimo Keśava (Krishna)?»

Verse 27

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्‌ । यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌,“सुभद्राके प्राणप्यारे शूरवीर पुत्रको, जिसको मैंने सदा लाड़-प्यार किया है, यदि नहीं देखूँगा तो मैं भी यमलोक चला जाऊँगा

Dijo Sañjaya: «Si no llego a contemplar a ese hijo heroico—tan amado por Vārṣṇeyī (Subhadrā)—a quien he criado y acariciado sin cesar, entonces, hijo mío, yo también iré a la morada de Yama».

Verse 28

मृदुकुज्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम्‌ | मत्तद्विरदविक्रान्ते शालपोतमिवोद्गतम्‌

Dijo Sañjaya: «Si no veo a mi hijo—de puntas de cabello suaves y levemente rizadas; aún un muchacho, con ojos vivaces y brillantes como los de un cervatillo; de paso y arrojo como un elefante embriagado; erguido como un retoño de śāla—entonces yo también iré a la morada de Yama».

Verse 29

स्मिताभिभाषिणं शान्तं गुरुवाक्यकरं सदा | बाल्ये5प्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्‌

Dijo Sañjaya: Era afable, hablaba con una sonrisa serena; de naturaleza apacible; y siempre obediente a la palabra de sus maestros. Aun en la niñez, sus hazañas no tenían igual. Su hablar era grato y estaba libre de envidia.

Verse 30

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घधाजीवलोचनम्‌ । भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्‌

Dijo Sañjaya: «Era de gran arrojo, de poderosos brazos, de estandarte largo, con ojos llenos de vida. Compasivo con los devotos y dueño de sí, jamás se rebajó a seguir las costumbres de los viles».

Verse 31

कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम्‌ | युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम्‌

Dijo Sañjaya: Era agradecido y sabio, plenamente adiestrado en el uso de las armas, y jamás daba marcha atrás. Siempre celebrando la batalla, se volvía un constante acrecentador del temor entre sus enemigos.

Verse 32

स्वेषां प्रियहिते युक्त पितृणां जयगृद्धिनम्‌ । न च पूर्व प्रह्तारिं संग्रामे नष्टसम्भ्रमम्‌

Sañjaya dijo: «Estaba consagrado a asegurar lo que era querido y beneficioso para los suyos, ávido de victoria por causa de sus mayores; y en la batalla no era un simple golpeador primero: combatía sin perder la compostura, sin estremecerse ante la confusión».

Verse 33

रथेषु गण्यमानेषु गणितं त॑ं महारथम्‌

Sañjaya dijo: «Cuando se contaban y evaluaban los carros de guerra, se le tuvo por un mahāratha, uno de los más eminentes guerreros de carro.»

Verse 34

मयाध्यर्धगुणं संख्ये तरुणं बाहुशालिनम्‌ । प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च

Sañjaya dijo: «En la batalla estaba aquel joven de brazos poderosos —a quien yo estimaba por más de la mitad de mi propio valer—, siempre querido para Pradyumna, querido también para Keśava (Krishna), y para mí igualmente.»

Verse 35

यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌ । '“रथियोंकी गणना होते समय जो महारथी गिना गया था, जिसे युद्धमें मेरी अपेक्षा ड्यौढ़ा समझा जाता था तथा अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाला जो तरुण वीर प्रद्यम्नको, श्रीकृष्णको और मुझे भी सदैव प्रिय था, उस पुत्रको यदि मैं नहीं देखूँगा तो यमराजके लोकमें चला जाऊँगा ।।

Sañjaya dijo: «Si no contemplo a mi hijo, iré a la morada de Yama (la Muerte).» Esta línea transmite la angustia de un padre en medio de la devastación moral de la guerra, cuando el apego al hijo desborda toda resistencia y hace que la muerte parezca preferible a seguir viviendo sin él.

Verse 36

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्‌

Sañjaya dijo: «(Era) encantador y grato al oído: dulce como el sonido de una cuerda de laúd, y resonante como el canto del cuco macho.»

Verse 37

रूप॑ चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्षापि दुर्लभम्‌

Dijo Sañjaya: Su figura era incomparable—tan rara que aun los dioses apenas podrían alcanzar u observar una manifestación semejante.

Verse 38

अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिहदयस्य मे । “उसके रूपकी कहीं तुलना नहीं थी। देवताओंके लिये भी वैसा रूप दुर्लभ है। यदि वीर अभिमन्युके उस रूपको नहीं देख पाता हूँ तो मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी? ।।

Dijo Sañjaya: «Si no contemplo a ese héroe, ¿qué paz puede haber para mi corazón?»

Verse 39

सुकुमार: सदा वीरो महाहशयनोचित:

Dijo Sañjaya: «Aunque de apariencia delicada, fue siempre un héroe—digno del rango de un gran guerrero de carro (mahāratha).»

Verse 40

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रिय:

Dijo Sañjaya: «Aquel a quien, en tiempos pasados, las más nobles de las mujeres atendían con reverencia aun cuando yacía en reposo—»

Verse 41

यः पुरा बोध्यते सुप्त: सूतमागधवन्दिभि:

Dijo Sañjaya: «Aquel que, en tiempos anteriores, solía ser despertado del sueño por aurigas, sūtas y bardos de la corte—magadhas y vandins—»

Verse 42

बोधयन्त्यद्य त॑ नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनै: । “जिसे पहले सो जानेपर सूत, मागध और बन्दीजन जगाया करते थे, उसी अभिमन्युको आज निश्चय ही हिंसक जन्तु अपने भयंकर शब्दोंद्वारा जगाते होंगे ।।

Sañjaya dijo: «Hoy, sin duda, las fieras lo despiertan con sus gritos ásperos y deformes: a aquel a quien antes, cuando dormía, solían despertar los bardos, los panegiristas y los cantores de la corte.»

Verse 43

हा पुत्रकावितृप्तस्य सतत पुत्रदर्शने

Sañjaya dijo: «¡Ay! Aunque nunca se sacia de ver a su hijo, permanece siempre empeñado en contemplarlo.»

Verse 44

सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गति:

Sañjaya dijo: «Y esa Saṁyamanī es, en verdad, el destino señalado para los meritorios, siempre.»

Verse 45

स्वभाभि भासिता रम्या त्वयात्यर्थ विराजते । “निश्चय ही वह संयमनी पुरी सदा पुण्यवानोंका आश्रय है; जो आज अपनी प्रभासे प्रकाशित और मनोहारिणी होती हुई भी तुम्हारे द्वारा अत्यन्त उद्भधासित हो उठी होगी ।।

Sañjaya dijo: «Esa ciudad hermosa, ya iluminada por su propio esplendor, resplandece aún más por ti. En verdad, Saṁyamanī es siempre refugio de los meritorios; aunque por naturaleza es luminosa y encantadora, hoy arderá con un brillo excepcional gracias a tu presencia.»

Verse 46

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग्‌ यथा

Sañjaya dijo: Tras lamentarse de muchas maneras—como un mercader cuyo navío ha quedado hecho añicos—dio voz a un dolor nacido de la ruina repentina, como quien ve quebrarse todo sostén y toda esperanza en medio de la calamidad.

Verse 47

कच्चित्स कदन कृत्वा परेषां कुरुनन्दन

Sañjaya dijo: «Oh deleite de los Kuru, ¿acaso él ha causado en verdad una gran matanza entre el enemigo?»

Verse 48

स नून॑ बहुभियत्तिर्युध्यमानो नरर्षभै:

Sañjaya dijo: «Sin duda, mientras se afana en la batalla, ahora combate contra muchos héroes, toros entre los hombres.»

Verse 49

पीड्यमान: शरैस्ती&णै: कर्णद्रोणकृपादिभि:

Sañjaya dijo: Era duramente acosado por flechas agudas disparadas por Karṇa, Droṇa, Kṛpa y otros guerreros eminentes.

Verse 50

नानालिज्ैः सुधौताग्रैर्मम पुत्रो5ल्पचेतन: । इह मे स्यात्‌ परित्राणं पितेति स पुनः पुन:

Sañjaya dijo: «Mi hijo, de escaso discernimiento, clamaba una y otra vez: “¡Padre, que haya protección para mí aquí!”», aun cuando armas de múltiples puntas, afiladas y bien bruñidas, se abatían sobre él.

Verse 51

इत्येवं विलपन्‌ मन्ये नृशंसैर्भुवि पातित: । “जब कर्ण

Sañjaya dijo: «Así, lamentándose una y otra vez, creo que aquellos hombres despiadados lo abatieron hasta el suelo. Cuando Karṇa, Droṇa, Kṛpa y otros atormentaron a mi hijo con muchas clases de flechas agudas, de puntas relucientes, y cuando su conciencia empezó a desvanecerse, Abhimanyu habría clamado repetidamente que, si su padre estuviera allí, su vida sería salvada. En ese mismo estado, creo, los enemigos crueles lo derribaron sobre la tierra.»

Verse 52

वज्सारमयं नूनं हृदयं सुदृढे मम

Sañjaya dijo: «Sin duda mi corazón debe de estar hecho de una esencia adamantina—tan firmemente endurecido—pues aún sigo soportando y relatando estos terribles sucesos de la guerra».

Verse 53

कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिन:

Sañjaya dijo: «¿Cómo pudieron aquellos grandes arqueros—tan despiadados, hiriendo en los puntos vitales—obrar así contra un simple niño?»

Verse 54

स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेडक्षिपन्‌ शरान्‌ उन क्रूरकर्मा महान्‌ धनुर्धरोंने श्रीकृष्णके भानजे और मेरे बालक पुत्रपर मर्मभेदी बाणोंका प्रहार कैसे किया? ।।

Sañjaya dijo: «Aquel que, con un ánimo inquebrantable y jamás humillado, siempre sale a mi encuentro y me saluda con respeto…»

Verse 55

नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षित:

Sañjaya dijo: «Sin duda ha sido abatido y ahora yace en la tierra, empapado en sangre: una imagen de la sombría certeza de la guerra, donde el valor y el destino culminan en un cuerpo caído y el peso moral de la violencia se vuelve inconfundible.»

Verse 56

सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम्‌

Sañjaya dijo: «Lloro por Subhadrā, aquella cuyo hijo no huyó.»

Verse 57

सुभद्रा वक्ष्यते कि मामभिमन्युमपश्यती

Dijo Sañjaya: «¿Qué me dirá Subhadrā cuando no vea a Abhimanyu?»

Verse 58

वज्सारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति

Dijo Sañjaya: «Sin duda el corazón está hecho de esencia adamantina, pues ni se quiebra ni se desprende aun bajo un dolor tan aplastante.»

Verse 59

दृप्तानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः

Dijo Sañjaya: «Oí el rugido, como de león, de los orgullosos hijos de Dhṛtarāṣṭra.»

Verse 60

अशवनुवन्तो बीभत्सुं बाल॑ हत्वा महारथा:

Dijo Sañjaya: «Tras dar muerte al muchacho Bībhatsu, aquellos grandes guerreros de carro clamaron por sus caballos.»

Verse 61

कि मोदध्वमधर्मज्ञा: पाण्डवं दृश्यतां बलम्‌ | 'युयुत्सु कह रहा था, धर्मको न जाननेवाले महारथी कौरवो! अर्जुनपर जब तुम्हारा वश न चला, तब तुम एक बालककी हत्या करके क्‍यों आनन्द मना रहे हो? कल पाण्डवोंका बल देखना ।।

Dijo Sañjaya: «¿Por qué os regocijáis, vosotros que ignoráis el dharma? Que se vea el poder de los Pāṇḍavas. Y en la batalla, ¿qué podríais hacer que no resulte ofensivo para Keśava y Arjuna?»

Verse 62

आगमिष्यति व: क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मण:

Sañjaya dijo: «Pronto, el fruto de este acto pecaminoso caerá sobre vosotros».

Verse 63

इति तान्‌ परिभाषन वै वैश्यापुत्रो महामति:

Sañjaya dijo: Tras hablarles así, el sabio hijo de un vaiśya prosiguió—sus palabras fueron una réplica punzante en el cargado clima moral de la guerra.

Verse 64

अपायाच्छस्त्रमुत्सूज्य कोपदुःखसमन्वित: । *राजा धृतराष्ट्रकी वैश्यजातीय पत्नीका परम बुद्धिमान्‌ पुत्र युयुत्सु कोप और दुःखसे युक्त हो कौरवोंसे उपर्युक्त बातें कहकर शस्त्र त्यागककर चला आया है' ।।

Sañjaya dijo: «Yuyutsu —el sumamente inteligente hijo del rey Dhṛtarāṣṭra, nacido de su esposa de linaje vaiśya—, vencido por la ira y el dolor, dijo esas palabras a los Kauravas y luego, arrojando su arma, se retiró y se apartó. ¿Por qué, oh Kṛṣṇa, no me lo revelaste en medio de la batalla?»

Verse 65

अधाक्षं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्‌ महारथान्‌ | “श्रीकृष्ण! आपने रणक्षेत्रमें ही यह बात मुझसे क्यों नहीं बता दी? मैं उसी समय उन समस्त क़ूर महारथियोंको जलाकर भस्म कर डालता” || ६४ $ || संजय उवाच पुत्रशोकार्दितं पार्थ ध्यायन्तं साश्रुलोचनम्‌

Sañjaya dijo: Oh rey, al ver a Pārtha (Arjuna) afligido por el dolor por su hijo—absorto en su recuerdo y con los ojos anegados en lágrimas—Śrī Kṛṣṇa lo tomó y lo sostuvo. Hundido en la honda angustia nacida de la separación de su hijo, Arjuna era abrasado por una pena intensa; y el Señor le habló como a un amigo, instándolo a no estar tan turbado.

Verse 66

निगृहा वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्‌ । मैवमित्यब्रवीत्‌ कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्‌

Sañjaya dijo: Al ver a Arjuna anegado por el dolor por su hijo—con la mente inundada de pena y los ojos derramando lágrimas—Vāsudeva Kṛṣṇa lo tomó y lo sostuvo. Arjuna, hundido en la honda angustia nacida de la separación, ardía en un lamento intenso; y Kṛṣṇa le habló para contenerlo: «Amigo, no te turbes así».

Verse 67

सर्वेषामेष वै पन्था: शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका

Sañjaya dijo: «Este es, en verdad, el camino de todos los valientes que no retroceden—y, sobre todo, de los kṣatriyas, cuya subsistencia y condición se sostienen por la guerra. Para ellos, avanzar por esta senda es inevitable».

Verse 68

एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । विहिता सर्वशास्त्रज्जैगतिर्मतिमतां वर

Sañjaya dijo: «Esta es, en verdad, la suerte decretada para los guerreros heroicos que se mantienen firmes en la batalla y jamás retroceden. Todos los conocedores de los śāstras han determinado que este es el curso debido—oh, el mejor entre los sabios».

Verse 69

ध्र॒ुवं हि युद्धे मरणं शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । गत: पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशय:

Sañjaya dijo: «Para los héroes que no retroceden, la muerte en batalla es, en verdad, segura. Abhimanyu ha ido a los mundos alcanzados por quienes obran el mérito; de ello no hay duda».

Verse 70

एतच्च सर्ववीराणां काड्क्षितं भरतर्षभ | संग्रामेडभिमुखो मृत्यु प्राप्तुयादिति मानद

Sañjaya dijo: «Oh toro entre los Bharatas, oh dador de honor, esto es lo que anhelan todos los verdaderos guerreros: que en la batalla se encuentre la muerte de frente al enemigo, en combate abierto y avanzando sin volver la espalda».

Verse 71

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकह त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Así concluye el capítulo septuagésimo primero, relativo al episodio de los dieciséis príncipes, dentro de la sección de la muerte de Abhimanyu, en el Droṇa Parva del Śrī Mahābhārata. Tras abatir en batalla a poderosos príncipes—héroes verdaderos—Abhimanyu encontró, cara a cara en el campo de guerra, la muerte que los guerreros mismos anhelan: un fin directo y valeroso en combate.

Verse 72

मा शुचः पुरुषव्याप्र पूर्वरेष सनातन: । धर्मकृद्धि: कृतो धर्म: क्षत्रियाणां रणे क्षय:,'पुरुषसिंह! शोक न करो। प्राचीन धर्मशास्त्रकारोंने संग्राममें वध होना क्षत्रियोंका सनातनधर्म नियत किया है इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनकोपे द्विसप्ततितमो<ध्याय: ।।

Sañjaya dijo: «No te aflijas, oh tigre entre los hombres. Ésta es una ordenanza antigua y eterna establecida por los forjadores del dharma: para los kṣatriyas, hallar la muerte en batalla es su deber señalado».

Verse 73

इमे ते भ्रातर: सर्वे दीना भरतसत्तम । त्वयि शोकसमादविष्टे नृपाश्व सुह्दस्तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे शोकाकुल हो जानेसे ये तुम्हारे सभी भाई, नरेशगण तथा सुहृद्‌ दीन हो रहे हैं

Sañjaya dijo: «Oh el mejor de los Bharata, cuando la pena te domina, todos tus hermanos, los reyes y quienes te desean el bien quedan abatidos. Tu dolor se extiende por el círculo de parientes y aliados, debilitando su determinación y cargando la causa común.»

Verse 74

एतांश्व वचसा साम्ना समाश्वासय मानद । विदितं वेदितव्यं ते न शोक॑ कर्तुमहसि

Sañjaya dijo: «Oh noble, reconforta a todos éstos con palabras serenas y conciliadoras. Lo que debía saberse ya lo sabes; por tanto, no debes ceder al dolor.»

Verse 75

एवमाश्वासित: पार्थ: कृष्णेनादभुतकर्मणा । ततोअब्रवीत्‌ तदा भ्रातृन्‌ सर्वान्‌ पार्थ: सगद्गदान्‌

Sañjaya dijo: «Así, reconfortado Pārtha por Kṛṣṇa, cuyas hazañas son maravillosas, Arjuna se dirigió entonces a todos sus hermanos. Con la voz ahogada por la emoción, les habló, y una nueva firmeza nació en él por el consejo de Kṛṣṇa en medio de la tensión moral de la guerra.»

Verse 76

स दीर्घबाहु: पृथ्वंसो दीर्घधजीवलोचन: । अभिमन्युर्यथावृत्त: श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा

Sañjaya dijo: «Deseo oír, por entero y tal como ocurrió, cómo Abhimanyu —de anchos hombros, largos brazos y ojos de loto— combatió en la batalla.»

Verse 77

सनागस्यन्दनहयान द्रक्ष्यध्वं निहतान्‌ मया । संग्रामे सानुबन्धांस्तान्‌ मम पुत्रस्य वैरिण:

Dijo Sañjaya: «Mañana veréis a los enemigos de mi hijo—con sus elefantes, sus carros y sus caballos, y también con sus seguidores y parientes—tendidos muertos por mi mano en el campo de batalla».

Verse 78

कथं च व: कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम्‌ । सौभद्रो निधनं गच्छेद्‌ वज्जिणापि समागत:

«Vosotros, todos, erais diestros en las artes de las armas y empuñabais el acero. ¿Cómo, entonces, pudo ir Abhimanyu, hijo de Subhadrā—capaz incluso de combatir contra Indra, portador del Vajra—hacia la muerte ante vuestros ojos?»

Verse 79

यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्‌ रक्षणे मम । पुत्रस्य पाण्डुपञ्चालान्‌ मया गुप्तो भवेत्‌ तत:,“यदि मैं ऐसा जानता कि पाण्डव और पांचाल मेरे पुत्रकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं तो मैं स्वयं उसकी रक्षा करता

Dijo Sañjaya: «Si tan solo hubiera sabido que los Pāṇḍavas y los Pāñcālas eran incapaces de proteger a mi hijo, desde ese instante yo mismo lo habría mantenido bajo mi guardia.»

Verse 80

कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुज्चताम्‌ । नीतो>भिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य व: परैः,“आपलोग रथपर बैठे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे तो भी शत्रुओंने आपकी अवहेलना करके कैसे अभिमन्युको मार डाला?

Dijo Sañjaya: «Aun cuando permanecíais firmes sobre vuestros carros, derramando lluvias de flechas, ¿cómo pudo el enemigo desdeñaros y, tras ultrajar a Abhimanyu, conducirlo a la muerte?»

Verse 81

अहो व: पौरुषं नास्ति न च वो<5स्ति पराक्रम: । यत्राभिमन्यु: समरे पश्यतां वो निपातित:

Dijo Sañjaya: «¡Ay de vosotros! No hay en vosotros temple de hombres ni verdadero valor, pues en el campo de batalla, ante vuestra mirada, Abhimanyu fue abatido.»

Verse 82

आत्मानमेव गर्हैयं यदहं वै सुदुर्बलान्‌ । युष्मानाज्ञाय निर्यातों भीरूनकृतनिश्चयान्‌

Sañjaya dijo: «Sólo a mí me condenaré; pues aunque sabía que erais por completo débiles—tímidos y sin firme determinación—me marché a otra parte, dejando a Abhimanyu para que se apoyara en vosotros».

Verse 83

आहोस्विद्‌ भूषणार्थाय वर्म शस्त्रायुधानि व: । वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्‌

Sañjaya dijo: «¿Acaso vuestras corazas y vuestras armas eran sólo para adorno? Porque vuestras palabras —vuestra elocuencia en las asambleas— no protegieron a mi hijo».

Verse 84

“अथवा आपलोगोंके ये कवच और अस्त्र-शस्त्र क्या शरीरका आभूषण बनानेके लिये हैं? मेरे पुत्रकी रक्षा न करके वीरोंकी सभामें केवल बातें बनानेके लिये हैं?” ।।

Sañjaya dijo: «¿O es que vuestras corazas y vuestras armas son sólo para adornar vuestros cuerpos? ¿Son para hilvanar discursos en la asamblea de los héroes, en vez de proteger a mi hijo?» Dicho esto, Arjuna (Bībhatsu) se puso en pie, tomando su arco y una espada espléndida; en aquel instante nadie pudo siquiera alzar los ojos para mirarlo.

Verse 85

तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा

Sañjaya dijo: Entonces él, encendido de ira como Antaka (la Muerte) en persona, exhalaba hondos suspiros una y otra vez. Abrasado por el dolor de su hijo, el rostro de Arjuna estaba colmado de lágrimas: pena y furia se entremezclaban en medio de la guerra.

Verse 86

न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्ट॑ वा सुहृदो &र्जुनम्‌ । अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात्‌

Sañjaya dijo: Los propios bienquerientes de Arjuna no hallaban palabras para hablarle ni siquiera reunían valor para mirarlo—salvo Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) y el mayor de los hijos de Pāṇḍu (Yudhiṣṭhira).

Verse 87

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ । बहुमानात्‌ प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हत:

Dijo Sañjaya: En toda circunstancia, aquellos dos—Śrī Kṛṣṇa y el rey Yudhiṣṭhira—velaban por el bien de Arjuna y obraban en consonancia con su ánimo. Por el profundo respeto y afecto que le profesaban, sólo ellos, en aquel momento, estaban verdaderamente autorizados a hablarle y aconsejarle.

Verse 88

ततस्तं पुत्रशोकेन भूशं पीडितमानसम्‌ | राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमत्रवीत्‌,तदनन्तर मन-ही-मन पुत्रशोकसे अत्यन्त पीड़ित हुए क्रोधभरे कमलनयन अर्जुनसे राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--

Dijo Sañjaya: Entonces el rey Yudhiṣṭhira se dirigió a Arjuna—de ojos de loto, encendido de ira—cuyo ánimo estaba hondamente oprimido por el dolor por su hijo.

Verse 123

स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिन: । “ढाक और करतारकी ध्वनिके साथ आज वीणा भी नहीं बज रही है। मेरी सेनाओंमें वन्दीजन न तो मंगलगीत गा रहे हैं और न स्तुतियुक्त मनोहर श्लोकोंका ही पाठ करते हैं

Dijo Sañjaya: «En mis formaciones, los bardos ya no recitan versos deleitosos colmados de alabanza. Los cantos auspiciosos y las declamaciones festivas que antes sostenían la moral y proclamaban el honor han enmudecido: presagio funesto de que el espíritu del ejército se quiebra bajo el peso de los reveses de la guerra.»

Verse 326

यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌ । “जिसके केशप्रान्त कोमल और घुँघराले थे

Dijo Sañjaya: «Si no contemplo a mi hijo, iré a la morada de Yama, el reino de la muerte.» En el lamento que lo rodea, el hablante recuerda al hijo: los rizos suaves en las sienes, los ojos inquietos como los de un cervatillo; el valor como el de un elefante en celo, el cuerpo alto como un joven árbol śāla; hablaba sonriendo, tenía el ánimo sereno, obedecía siempre a los mayores y a los maestros; aun en la niñez no tenía igual en proeza; decía palabras gratas, sin envidia ni odio; rebosaba entusiasmo, de grandes brazos, con ojos amplios y hermosos como lotos abiertos; compasivo con los devotos, dueño de sus sentidos, jamás en compañía de hombres viles; agradecido, sabio, consumado en la ciencia de las armas; sin volver el rostro a la batalla, saludaba la guerra y acrecentaba el temor de los enemigos; querido por los suyos, diligente en su bien, anheloso de la victoria del linaje paterno; nunca se turbaba en el combate y no golpeaba primero al adversario. Si no veo a mi joven hijo Abhimanyu, yo también tomaré el camino de Yamaloka.

Verse 353

अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिहदयस्य मे । “जिसकी नासिका, ललाटपटप्रान्त, नेत्र, भौंह तथा ओषछ्ठ--ये सभी परम सुन्दर थे, अभिमन्युके उस मुखको न देखनेपर मेरे हृदयमें क्या शान्ति होगी?

Dijo Sañjaya: «Si no contemplo aquel rostro, ¿qué paz puede haber para mi corazón? La nariz, el contorno de la frente, los ojos, las cejas y los labios —todo en extremo hermoso—: si no veo el rostro de Abhimanyu, ¿cómo hallará sosiego mi pecho?»

Verse 366

अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्ति्दयस्य मे । “अभिमन्युका स्वर वीणाकी ध्वनिके समान सुखद, मनोहर तथा कोयलकी काकलीके तुल्य मधुर था। उसे न सुननेपर मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी?

Dijo Sañjaya: «Si no escucho su voz, ¿qué paz podrá hallar jamás mi corazón? La voz de Abhimanyu era grata y hechicera, semejante al resonar de la vīṇā y dulce como el canto del cuco; al no oírla, mi pecho no puede aquietarse».

Verse 383

नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिहदयस्य मे । “प्रणाम करनेमें कुशल और पितृवर्गकी आज्ञाका पालन करनेमें तत्पर अभिमन्युको यदि आज मैं नहीं देखता हूँ तो मेरे हृदयको कया शान्ति मिलेगी?

Dijo Sañjaya: «Si hoy no lo contemplo, ¿qué paz puede haber para mi corazón? Si no veo hoy a Abhimanyu, diestro en las reverencias y presto a obedecer los mandatos de los mayores y de su linaje paterno, ¿cómo podría aquietarse mi pecho?»

Verse 393

भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वर: । “जो सदा बहुमूल्य शय्यापर सोनेके योग्य और सुकुमार था, वह सनाथशिरोमणि वीर अभिमन्यु आज निश्चय ही अनाथकी भाँति पृथ्वीपर सो रहा है

Dijo Sañjaya: «Sin duda, Abhimanyu —héroe delicado, digno de dormir en lechos preciosos— yace hoy en la tierra como quien no tiene amparo.»

Verse 403

तमद्य विप्रविद्धाड़मुपासन्त्यशिवा: शिवा: । “आजसे पहले सोते समय परम सुन्दरी स्त्रियाँ जिसकी उपासना करती थीं

Dijo Sañjaya: «Hoy, en torno a él —con el cuerpo desgarrado y destrozado por las armas, tendido en la tierra— se reunirán esas chacales hembras de grito funesto; él a quien, antes de este día, mujeres bellísimas y de buen augurio atendían con reverencia.»

Verse 426

नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणु: करिष्यति । “उसका वह सुन्दर मुख सदा छत्रकी छायामें रहने योग्य था; परंतु आज युद्धभूमिमें उड़ती हुई धूल उसे आच्छादित कर देगी

Dijo Sañjaya: «Sin duda hoy el polvo de la batalla lo cubrirá de mugre. Aquel rostro hermoso, digno de permanecer siempre bajo la sombra del parasol real, quedará ahora velado por el torbellino de polvo del campo de guerra.»

Verse 436

भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्‌ । हा पुत्र! मैं बड़ा भाग्यहीन हूँ। निरन्तर तुम्हें देखते रहनेपर भी मुझे तृप्ति नहीं होती थी, तो भी काल आज बलपूर्वक तुम्हें मुझसे छीनकर लिये जा रहा है

Sañjaya dijo: «¡Ay, hijo mío! Así el destino y el Tiempo te arrancan de mí por la fuerza, como si yo estuviera por completo despojado de fortuna. Aunque pudiera contemplarte sin cesar, mi corazón nunca se saciaba; y, sin embargo, hoy el Tiempo, con poder irresistible, te arrebata de mí y se te lleva.»

Verse 453

शतक्रतुर्धनेशश्व प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्‌ । “अवश्य ही आज वैवस्वत यम, वरुण, इन्द्र और कुबेर वहाँ तुम-जैसे निर्भय वीरको अपने प्रिय अतिथिके रूपमें पाकर तुम्हारा बड़ा आदर-सत्कार करते होंगे”

Sañjaya dijo: «Sin duda, aun hoy, Yama, hijo de Vivasvat, Varuṇa, Indra y Kubera—al recibir en su morada a un héroe sin temor como tú, cual huésped amado—deben de honrarte y acogerte con gran respeto.»

Verse 463

दुःखेन महता<5<विष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत । इस प्रकार बारंबार विलाप करके टूटे हुए जहाजवाले व्यापारीकी भाँति महान्‌ दुःखसे व्याप्त हो अर्जुनने युधिष्ठिरसे इस प्रकार पूछा--

Sañjaya dijo: Abrumado por un dolor inmenso, le preguntó a Yudhiṣṭhira. Como un mercader cuyo navío ha quedado hecho pedazos, se lamentó una y otra vez; y, consumido por la pena, Arjuna habló a Yudhiṣṭhira de esta manera.

Verse 473

स्वर्गतो$भिमुख: संख्ये युध्यमानो नरभै: | “कुरुनन्दन! क्‍या उन श्रेष्ठ वीरोंके साथ युद्ध करता हुआ अभिमन्यु रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करके सम्मुख मारा जाकर स्वर्गलोकमें गया है?

Sañjaya dijo: «¡Oh, Kurunandana! ¿Acaso Abhimanyu, con el cielo como destino ante sus ojos, combatió en lo más recio de la batalla contra aquellos héroes, fuertes como toros, diezmando a sus enemigos en el campo, y luego—abatido mientras aún les hacía frente—alcanzó el mundo celestial?»

Verse 483

असहाय: सहायार्थी मामनुध्यातवान्‌ ध्रुवम्‌ | “अवश्य ही बहुत-से श्रेष्ठ एवं सावधानीके साथ प्रयत्नपूर्वक युद्ध करनेवाले योद्धाओंके साथ अकेले लड़ते हुए अभिमन्युने सहायताकी इच्छासे मेरा बारंबार स्मरण किया होगा

Sañjaya dijo: «Sin amparo y ansiando auxilio, Abhimanyu debió de pensar en mí una y otra vez. Luchando solo contra muchos guerreros eminentes, que combatían con cautela y empeño, era natural que me recordara con la esperanza de recibir ayuda.»

Verse 513

सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमहति । अथवा वह मेरा पुत्र, श्रीकृष्णका भानजा था, सुभद्राकी कोखसे उत्पन्न हुआ था; इसलिये ऐसी दीनतापूर्ण बात नहीं कह सकता था

Sañjaya dijo: «Nacido de Subhadrā, no era alguien capaz de hablar de un modo tan lastimoso y humillante. En verdad, siendo mi hijo, sobrino de Kṛṣṇa y nacido del vientre de Subhadrā, no habría podido pronunciar palabras de tal abatimiento».

Verse 523

अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्ष॑ यन्न दीर्यते । “निश्चय ही मेरा यह हृदय अत्यन्त सुदृढ़ एवं वज़्सारका बना हुआ है, तभी तो लाल नेत्रोंवाले महाबाहु अभिमन्युको न देखनेपर भी यह फट नहीं जाता है

Sañjaya dijo: «Sin duda es porque mi corazón se ha vuelto extraordinariamente firme—duro como el diamante—que no se parte, aunque no contemple a Abhimanyu, ese héroe de largos brazos y ojos rojos como la sangre. Tal es el peso de lo ocurrido en este campo de batalla que su sola ausencia debería haberme quebrado, y sin embargo este corazón resiste».

Verse 543

उपायान्तं रिपून्‌ हत्वा सोड्द्य मां कि न पश्यति । “जब मैं शत्रुओंको मारकर शिविरको लौटता था

Sañjaya dijo: «Cuando yo mataba a los enemigos y regresaba al campamento, él, que cada día avanzaba con el corazón alegre para saludarme, ¿por qué ese Abhimanyu no me mira hoy?»

Verse 553

शोभयन्‌ _मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातित: । “निश्चय ही शत्रुओंने उसे मार गिराया है और वह खूनसे लथपथ होकर धरतीपर पड़ा सो रहा है एवं आकाशसे नीचे गिराये हुए सूर्यकी भाँति वह अपने अंगोंसे इस भूमिकी शोभा बढ़ा रहा है

Sañjaya dijo: «Yace caído como el sol arrojado desde el cielo, y con sus miembros adorna la tierra. Sin duda los enemigos lo han abatido; empapado en sangre, reposa en el suelo como si durmiera».

Verse 563

रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनड्क्ष्यति । “मुझे बारंबार सुभद्राके लिये शोक हो रहा है, जो युद्धसे मुँह न मोड़नेवाले अपने वीर पुत्रको रणभूमिमें मारा गया सुनकर शोकसे आतुर हो प्राण त्याग देगी

Sañjaya dijo: «Una y otra vez me embarga el dolor por Subhadrā. Al oír que su hijo heroico—que jamás volvió el rostro ante la batalla—ha sido muerto en el campo, Subhadrā, abatida por la pena, sin duda se consumirá y quizá hasta entregue la vida».

Verse 573

द्रौपदी चैव दुःखातें ते च वक्ष्यामि कि नन्‍्वहम्‌ । अभिमन्युको न देखकर सुभद्रा मुझे क्या कहेगी? द्रौपदी भी मुझसे किस प्रकार वार्तालाप करेगी? इन दोनों दुःखकातर देवियोंको मैं क्या जवाब दूँगा?

Dijo Sañjaya: «¿Y qué he de decir a esas dos reinas, Draupadī y Subhadrā, cuando estén abrumadas por el dolor? Si Abhimanyu no vuelve a ser visto, ¿qué me dirá Subhadrā? ¿Y cómo podrá siquiera hablar conmigo Draupadī? ¿Qué respuesta puedo dar a estas dos nobles damas, heridas por la aflicción?»

Verse 583

सहस्रधा वधू दृष्टवा रुदतीं शोककर्शिताम्‌ | “निश्चय ही मेरा हृदय वज़्सारका बना हुआ है, जो शोकसे कातर हुई बहू उत्तराको रोती देखकर सहखसों टुकड़ोंमें विदीर्ण नहीं हो जाता?

Dijo Sañjaya: «Sin duda mi corazón se ha vuelto duro como el diamante; pues al contemplar a la joven esposa Uttarā, consumida por el dolor y llorando, no se hace añicos en mil pedazos.»

Verse 613

सिंहवन्नदथ प्रीता: शोककाल उपस्थिते । 'रणक्षेत्रमें श्रीकृष्ण और अर्जुनका अपराध करके तुम्हारे लिये शोकका अवसर उपस्थित है, ऐसे समयमें तुमलोग प्रसन्न होकर सिंहनाद कैसे कर रहे हो?

Dijo Sañjaya: «Rugís como leones, llenos de júbilo, aunque ha llegado la hora del duelo. Al cometer en el campo de batalla una ofensa contra Śrī Kṛṣṇa y Arjuna, os habéis atraído una ocasión de dolor; ¿cómo, en tal momento, podéis exultar y lanzar un bramido leonino?»

Verse 623

अधर्मो हि कृतस्तीव्र: कथं स्यादफलश्रिरम्‌ । “तुम्हारे पापकर्मका फल तुम्हें शीघ्र ही प्राप्त होगा। तुमलोगोंने घोर पाप किया है। उसका फल मिलनेमें अधिक विलम्ब कैसे हो सकता है?

Dijo Sañjaya: «Se ha cometido, en verdad, un grave acto de adharma; ¿cómo podría quedar sin su consecuencia? El fruto de vuestra acción pecaminosa os alcanzará pronto: habéis hecho un mal terrible, ¿cómo podría demorarse mucho su resultado?»

Verse 1536

सर्वेषां चैव योधानां सामग्रयं स्यान्ममाच्युत । “आज इन स्वजनोंको व्याकुल देखकर मेरे हृदयकी आशंका नहीं दूर होती है। दूसरोंको मान देनेवाले अच्युत श्रीकृष्ण! राजा द्रुपद

Dijo Sañjaya: «¡Oh Acyuta!, ojalá permanezca intacta y a salvo toda la hueste de nuestros guerreros. Al ver a estos parientes sumidos en la angustia, la inquietud de mi corazón no se apacigua. ¡Oh Kṛṣṇa, que honras a los demás!, ¿estarán bien el rey Drupada, Virāṭa y todos mis otros combatientes?»

Verse 5936

युयुत्सुश्नापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्‌ | “मैंने घमंडमें भरे हुए धृतराष्ट्रपुत्रोंका सिंहनाद सुना है और श्रीकृष्णने यह भी सुना है कि युयुत्सु उन कौरववीरोंको इस प्रकार उपालम्भ दे रहा था

Sanjaya dijo: También Yuyutsu fue oído por Krishna mientras reprendía a los guerreros. Tras escuchar los rugidos, como de león, de los hijos de Dhritarashtra henchidos de soberbia, Krishna oyó asimismo a Yuyutsu censurar de ese modo a aquellos héroes kauravas. Ese instante revela una fractura moral en el campamento kaurava: una voz de conciencia que desafía abiertamente la arrogancia, en medio del ímpetu que conduce a la destrucción.