Adhyaya 119

Verse 1

/ अप ह< बक। है २ >> सप्तदशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकि और द्रोणाचार्यका युद्ध

Sañjaya dijo: «Oh majestad, cuando Sātyaki, nieto de Śini, iba de un lugar a otro enviando a tus tropas a las fauces de la Muerte, entonces Droṇa, hijo de Bhāradvāja, comenzó a cubrirlo con grandes descargas de flechas».

Verse 2

स सम्प्रहारस्तुमुलो द्रोणसात्वतयोरभूत्‌ । पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवासवयोरिव,राजन! सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते बलि और इन्द्रके समान द्रोणाचार्य और सात्यकिका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो गया

Dijo Sañjaya: Oh rey, ante la mirada de todos los ejércitos, estalló un choque feroz y tumultuoso entre Droṇa y Sātyaki, como el combate de Bali contra Vāsava (Indra).

Verse 3

ततो द्रोण: शिने: पौत्रं चित्रै: सर्वायसै: शरै: । त्रिेभिराशीविषाकारैललाटे समविध्यत

Dijo Sañjaya: Entonces Droṇa hirió en la frente a Sātyaki, nieto de Śini, con tres flechas—abigarradas, enteramente de hierro y terribles como serpientes venenosas—clavándolas con gran fuerza.

Verse 4

तैर्ललाटार्पितिर्बाणर्युयुधानस्त्वजिद्वागै: । व्यरोचत महाराज त्रिशूज्र इव पर्वत:,महाराज! ललाटमें धँसे हुए उन सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा युयुधान तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान सुशोभित हुए

Dijo Sañjaya: Oh rey, Yuyudhāna (Sātyaki), con aquellas flechas de vuelo recto incrustadas en la frente, resplandecía como una montaña de tres cumbres.

Verse 5

ततो<5स्य बाणानपरानिन्द्राशनिसमस्वनान्‌ | भारद्वाजोडन्तरप्रेक्षी प्रेषयामास संयुगे

Dijo Sañjaya: Luego, el hijo de Bhāradvāja (Droṇa), acechando una abertura, lanzó en el campo de batalla muchas flechas más contra él, flechas cuyo bramido era como el rayo-vajra de Indra.

Verse 6

तान्‌ द्रोणचापनिर्मुक्तान्‌ दाशा्: पतत: शरान्‌ | द्वाभ्यां द्वाभ्यां सुपुड्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित्‌

Dijo Sañjaya: Cuando aquellas diez flechas, soltadas del arco de Droṇa, se precipitaron, Sātyaki —maestro de las armas supremas y orgullo del linaje Dāśārha— las cortó en el aire, de dos en dos, con saetas bien emplumadas.

Verse 7

तामस्य लघुतां द्रोण: समवेक्ष्य विशाम्पते । प्रहस्य सहसाविध्यत्‌ त्रिंशता शिनिपुड्रवम्‌

Dijo Sañjaya: “¡Oh señor de los pueblos! Al observar su ligereza y su rápido movimiento, Droṇa rió; y en un instante hirió al más destacado de los Śinis con treinta flechas, dejando malherido a Sātyaki.”

Verse 8

पुन: पञ्चाशतेषूणां शितेन च समार्पयत्‌ । लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन्‌

Dijo Sañjaya: «Una vez más hirió a Yuyudhāna con cincuenta flechas afiladas como navajas. Con una rapidez superior, hizo que la célebre agilidad de Yuyudhāna pareciera inútil.»

Verse 9

समुत्पतन्ति वल्मीकाद्‌ यथा क्ुद्धा महोरगा: । तथा द्रोणरथाद्‌ राजन्नापतन्ति तनुच्छिद:

Dijo Sañjaya: «Oh Rey, así como grandes serpientes, enfurecidas, saltan desde un hormiguero, del mismo modo, desde el carro de Droṇa se precipitan los proyectiles que atraviesan los cuerpos.»

Verse 10

राजन! जैसे बॉबीसे क्रोधमें भरे हुए बहुत-से सर्प प्रकट होते हैं

Dijo Sañjaya: «Oh Rey, así como muchas serpientes, hinchadas de feroz ira, aparecen de pronto, así también del carro de Droṇa estallaron flechas que perforan el cuerpo, cayendo en todas direcciones. Y del mismo modo, Yuyudhāna soltó flechas por cientos de miles—saetas ‘bebedoras de sangre’—que llovieron sobre el carro de Droṇa.»

Verse 11

लाघवाद्‌ द्विजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष । विशेष नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ

Dijo Sañjaya: «Oh venerable, al contemplar la veloz destreza del más excelso de los brahmanes y del guerrero sātvata, no pudimos hallar diferencia alguna entre ellos. Aquellos dos héroes, toros entre los hombres, parecían estar igualados.»

Verse 12

सात्यकिस्तु ततो द्रोणं नवभिर्नतपर्वभि: । आजपघान भुशं क्रुद्धो ध्वजं च निशितै: शरै:

Dijo Sañjaya: Entonces Sātyaki, encendido de ira, hirió con fuerza a Droṇa con nueve flechas de junturas dobladas; y con agudas saetas también lastimó el estandarte (dhvaja) de Droṇa.

Verse 13

सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यत: । लाघवं युयुधानस्य दृष्टवा द्रोणो महारथ:

Dijo Sañjaya: Ante los propios ojos de Bhāradvāja (Droṇa), Yuyudhāna hirió al auriga con cien flechas completas. Al ver tal ligereza, Droṇa, gran guerrero de carro, respondió: atravesó al auriga de Sātyaki con setenta flechas y luego lastimó a sus caballos con tres flechas a cada uno.

Verse 14

सप्तत्या सारथिं विद्ध्वा तुरज्जांश्न त्रिभिस्त्रिभि: । ध्वजमेकेन चिच्छेद माधवस्य रथे स्थितम्‌

Dijo Sañjaya: Tras atravesar al auriga con setenta flechas y herir a los caballos con tres flechas a cada uno, con un solo dardo cercenó el estandarte (dhvaja) erguido en el carro de Mādhava.

Verse 15

अथापरेण भल्लेन हेमपुड्खेन पत्रिणा । धनुश्वचिच्छेद समरे माधवस्य महात्मन:,इसके बाद सुवर्णमय पंखवाले दूसरे भल्लसे आचार्यने समरांगणमें महामनस्वी सात्यकिके धनुषको भी खण्डित कर दिया

Dijo Sañjaya: Luego, con otra flecha de ancha punta, emplumada de oro y alada para el vuelo veloz, abatió en medio del combate el arco del noble Mādhava.

Verse 16

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धनुस्त्यक्त्वा महारथः । गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत्‌,इससे महारथी सात्यकिको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने धनुष त्यागकर विशाल गदा हाथमें ले ली और उसे द्रोणाचार्यपर दे मारा

Dijo Sañjaya: Entonces Sātyaki, encendido de ira, arrojó su arco. Aquel gran guerrero de carro tomó una enorme maza (gadā) y la lanzó contra Bhāradvāja (Droṇācārya).

Verse 17

तामापतन्तीं सहसा पट्टबद्धामयस्मयीम्‌ । न्यवारयच्छरैद्रोणो बहुभिर्बहुरूपिभि:

Dijo Sañjaya: Al ver aquella maza de hierro, atada con una correa de seda, que de improviso se precipitaba hacia él, Droṇa contuvo su embestida con una multitud de flechas de diversas clases.

Verse 18

अथान्यद्‌ धनुरादाय सात्यकि: सत्यविक्रम: । विव्याध बहुभिवररं भारद्वाजं शिलाशितै:,तब सत्यपराक्रमी सात्यकिने दूसरा धनुष लेकर सानपर तेज किये हुए बहुसंख्यक बाणोंद्वारा वीर द्रोणाचार्यको बींध डाला

Dijo Sañjaya: Entonces Sātyaki, cuyo valor no flaqueaba, tomó otro arco y atravesó al heroico Bhāradvāja (Droṇācārya) con muchas flechas afiladas en piedra.

Verse 19

स विद्ध्वा समरे द्रोणं सिंहनादममुछ्चत । तं वैन ममृषे द्रोण: सर्वशस्त्रभूृतां वर:

Dijo Sañjaya: Tras herir a Droṇa en plena batalla, Sātyaki lanzó un rugido como de león. Droṇācārya—el más excelso entre todos los portadores de armas—no pudo soportar aquel desafío y aquella afrenta.

Verse 20

ततः शक्ति गृहीत्वा तु रुक्मदण्डामयस्मयीम्‌ । तरसा प्रेषयामास माधवस्य रथं प्रति,उन्होंने सोनेकी डंडेवाली लोहेकी शक्ति लेकर उसे सात्यकिके रथपर बड़े वेगसे चलाया

Dijo Sañjaya: Entonces, empuñando una lanza (śakti) de hierro con asta dorada, la arrojó con gran ímpetu hacia el carro de Mādhava.

Verse 21

अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्ति: कालसंनिभा । भित्त्वा रथं जगामोग्रा धरणीं दारुणस्वना,वह कालके समान विकराल शक्ति सात्यकितक न पहुँचकर उनके रथको विदीर्ण करके भयंकर शब्द करती हुई पृथ्वीमें समा गयी

Dijo Sañjaya: Aquella lanza terrible, semejante a la Muerte misma, no alcanzó a Śaineya (Sātyaki); en cambio, desgarró su carro y, bramando con un sonido espantoso, se hundió en la tierra.

Verse 22

ततो द्रोणं शिने: पौत्रो राजन्‌ विव्याध पत्रिणा । दक्षिणं भुजमासाद्य पीडयन्‌ भरतर्षभ

Sañjaya dijo: Entonces, oh rey, el nieto de Śini hirió a Droṇa con una flecha emplumada. Al alcanzarle el brazo derecho, hizo sufrir al preceptor y lo dejó herido—mostrando que, en el apremio de la guerra, aun los maestros venerados se vuelven blanco cuando el deber hacia el propio bando se impone a la reverencia personal.

Verse 23

द्रोणो5पि समरे राजन्‌ माधवस्य महद्‌ धनु: । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम्‌

Sañjaya dijo: Oh rey, en medio de la batalla Droṇa también cercenó el gran arco de Mādhava (Sātyaki) con una flecha de punta en media luna; y con una lanza arrojada desde su carro (ratha-śakti) hirió asimismo al auriga, causándole una herida grave. La escena subraya la violencia implacable de la guerra, donde incluso los maestros venerados ejercen su maestría letal sin pausa.

Verse 24

मुमोह सारथिस्तस्य रथशकक्‍्त्या समाहत: । स रथोपस्थमासाद्य मुहूर्त संन्यषीदत,द्रोणकी रथशक्तिसे आहत हो सारथि मूर्च्छिंत हो गया। वह रथकी बैठकमें पहुँचकर वहाँ दो घड़ीतक चुपचाप बैठा रहा

Sañjaya dijo: Alcanzado por aquella lanza arrojada desde el carro, su auriga quedó aturdido y perdió el sentido. Al llegar al asiento del carro, permaneció allí sentado en silencio por un breve rato, abatido por el golpe—imagen de cómo, en la violencia de la guerra, incluso los asistentes diestros que sostienen el deber del guerrero pueden quedar de pronto incapacitados, trastornando el orden mismo del combate.

Verse 25

चकार सात्यकी राजन्‌ सूतकर्मातिमानुषम्‌ । अयोधयच्च यद्‌ द्रोणं रश्मीन्‌ जग्राह च स्वयम्‌

Sañjaya dijo: Oh rey, entonces Sātyaki realizó una proeza de auriga más allá de lo humano. Aun mientras combatía contra Droṇācārya, él mismo sujetó y gobernó las riendas, oh gran rey. El verso destaca una presencia de ánimo extraordinaria y una disciplina del deber en medio del caos: excelencia marcial unida al control responsable, no a la furia temeraria.

Verse 26

तत: शरशतेनैव युयुधानो महारथ: । अविध्यद ब्राह्माणं संख्ये हृष्टरूपो विशाम्पते,प्रजानाथ! उस युद्धस्थलमें महारथी सात्यकिने हर्षमें भरकर विप्रवर द्रोणाचार्यको सौ बाणोंसे घायल कर दिया

Sañjaya dijo: Luego, Yuyudhāna (Sātyaki), gran guerrero de carro, con el ánimo exultante, hirió al brāhmaṇa Droṇa en plena lid con un centenar de flechas, oh señor de los pueblos. La escena subraya la amarga tensión de la guerra: incluso un maestro venerado y brāhmaṇa, antaño autoridad moral, es tratado como combatiente cuando se alza armado en el campo; y el gozo del guerrero revela cómo la sed de victoria puede eclipsar la reverencia en el ardor de un conflicto tenido por justo.

Verse 27

तस्य द्रोण: शरान्‌ पञ्च प्रेषयामास भारत । ते घोरा: कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे,भारत! फिर द्रोणाचार्यने सात्यकिपर पाँच बाण चलाये। वे भयंकर बाण उस रफक्षेत्रमें सात्यकिका कवच फाड़कर उनका लोहू पीने लगे

Dijo Sañjaya: Entonces Droṇa le disparó cinco flechas, oh Bhārata. Aquellos dardos terribles, al atravesar su armadura en lo más recio del combate, parecían beber su sangre: imagen de la violencia implacable de la guerra y del doloroso precio que pagan incluso los guerreros más eminentes.

Verse 28

निर्विद्धस्तु शरैघोेरिरक्रुद्धयत्‌ सात्यकिर्भृशम्‌ । सायकान्‌ व्यसृजच्चापि वीरो रुक्मरथं प्रति

Dijo Sañjaya: Herido y desgarrado por flechas terribles, el guerrero Sātyaki se encendió en una ira intensa. En respuesta, descargó una densa lluvia de dardos contra el enemigo del carro dorado —Droṇa—, devolviendo violencia con violencia en el sombrío ímpetu de la batalla.

Verse 29

ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि | अश्वान्‌ व्यद्रावयद्‌ बाणैरहतसूतांस्ततस्ततः,एक बाणसे युयुधानने द्रोणाचार्यके सारथिको धरतीपर गिरा दिया और सारथिहीन घोड़ोंको अपने बाणोंसे इधर-उधर मार भगाया

Dijo Sañjaya: Luego, con una sola flecha, abatió al auriga de Droṇa, haciéndolo caer a tierra. Después, con sus dardos, sumió en confusión a los caballos —ya sin conductor— y los dispersó de un lado a otro.

Verse 30

स रथ: प्रद्रुत: संख्ये मण्डलानि सहस्रश: । चकार राजतो राजन्‌ भ्राजमान इवांशुमान्‌

Dijo Sañjaya: En lo más recio de la batalla, aquel carro, lanzado a toda velocidad, siguió girando en miles de círculos. Oh Rey, resplandecía con brillo —como el sol con sus rayos—, mostrando esplendor regio en medio de la violencia de la guerra.

Verse 31

अभिद्रवत गृह्नीत हयान्‌ द्रोणस्प धावत | इति सम चुक्रुशु: सर्वे राजपुत्रा: सराजका:,उस समय समस्त राजा और राजकुमार पुकार-पुकारकर कहने लगे--“अरे! दौड़ो दौड़ो! द्रोणाचार्यके घोड़ोंको पकड़ो”

Dijo Sañjaya: Entonces todos los príncipes, junto con sus reyes, clamaron una y otra vez: «¡Adelante! ¡Corred! ¡Apoderaos de los caballos de Droṇa!». En el apremio del combate, aquella orden urgente revela un cálculo táctico y moral: frenar al temible maestro-guerrero no sólo mediante la matanza directa, sino anulando su movilidad y su ímpetu, un recurso nacido del miedo, la necesidad y la lógica despiadada de la guerra.

Verse 32

ते सात्यकिमपास्याशु राजन्‌ युधि महारथा: । यतो द्रोणस्तत: सर्वे सहसा समुपाद्रवन्‌,नरेश्वर! उस युद्धस्थलमें वे सभी महारथी शीघ्र ही सात्यकिका सामना छोड़कर जहाँ द्रोणाचार्य थे, वहीं सहसा भाग गये

Sañjaya dijo: Oh rey, aquellos grandes guerreros de carro, abandonando con presteza a Sātyaki en el campo de batalla, se precipitaron todos de golpe hacia el lugar donde estaba Droṇa, ¡oh señor de los hombres!

Verse 33

तान्‌ दृष्टवा प्रद्रुतान्‌ संख्ये सात्वतेन शरार्दितान्‌ | प्रभग्नं पुनरेवासीत्‌ तव सैन्यं समाकुलम्‌

Sañjaya dijo: Al verlos huir en plena batalla—heridos y acosados por las flechas del Sātvata (Sātyaki)—tu ejército, aunque ya había sido reunido y ordenado, volvió a quebrarse y a dispersarse en confusión.

Verse 34

व्यूहस्यैव पुनर्दधारें गत्वा द्रोणो व्यवस्थित: । वातायमानैस्तैरश्वैर्नीतो वृष्णिशरार्दितै:

Sañjaya dijo: Droṇa, tras volver, tomó de nuevo su puesto en la misma puerta de la formación de batalla. Sus caballos—lanzados con velocidad de viento, aunque atormentados por las flechas del guerrero Vṛṣṇi (Sātyaki)—lo llevaron hasta allí.

Verse 35

पाण्डुपाज्चालसम्भिन्न॑ व्यूहमालोक्य वीर्यवान्‌ । शैनेये नाकरोद्‌ू यत्नं व्यूहमेवा भ्यरक्षत

Sañjaya dijo: Al ver su formación quebrada por los Pāṇḍavas y los Pāñcālas, el poderoso Droṇa dejó de esforzarse por contener a Śaineya (Sātyaki). En cambio, volvió su empeño a proteger la propia formación.

Verse 36

निवार्य पाण्डुपञज्चालान्‌ द्रोणाग्नि: प्रदहन्निव । तस्थौ क्रोधेध्मसंदीप्त: कालसूर्य इवोद्यत:

Sañjaya dijo: Tras contener a los Pāṇḍavas y a los Pāñcālas, Droṇa se mantuvo en pie como un fuego abrasador, como si los chamuscara a todos. Encendido por el combustible de la ira, resplandeció como el sol en el tiempo de la disolución del mundo, presto a golpear.

Verse 116

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वरें सात्यकिके कौरव-सेनामें प्रवेशके पश्चात्‌ दुर्योधन और कृतवमाकि पराजयविषयक एक सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya dijo: Así, en el Śrī Mahābhārata, dentro del Droṇa Parva—en particular en la sección relativa a la muerte de Jayadratha—concluye este capítulo ciento dieciséis, que narra cómo, después de que Sātyaki irrumpiera a la fuerza en el ejército de los Kaurava, Duryodhana y Kṛtavarmā fueron llevados a la derrota. La nota final subraya el ímpetu implacable de la guerra, donde el valor y la estrategia se enfrentan, y donde las consecuencias de la obstinación guiada por el adharma se manifiestan como reveses en el campo de batalla.

Verse 117

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे सात्यकिपराक्रमे सप्तदशाधिकशततमो<ध्याय:

Así, en el venerado Mahābhārata, dentro del Droṇa Parva—en particular en la sección relativa a la muerte de Jayadratha—concluye el capítulo ciento diecisiete, que describe la entrada de Sātyaki en la formación de batalla y sus hechos de valor. El colofón enmarca el episodio como un punto de inflexión cargado de sentido moral, donde la acción resuelta y la excelencia marcial se ponen al servicio de un voto, en medio del creciente costo del conflicto.