Adhyaya 109

Verse 1

/ भीकम (2 अमान सप्ताधिकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाके क्षेमधूर्ति

Sañjaya dijo: «Oh rey, cuando el poderoso guerrero Bṛhatkṣatra de la tierra de Kaikeya avanzaba con valor inconmovible, Kṣemadhūrti lo hirió en el pecho con flechas».

Verse 2

संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर सुदृढ़ पराक्रमी केकयराज बृहत्क्षत्रकों आते देख क्षेमधूर्तिने अनेक बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya dijo: «Oh rey, después, al ver que avanzaba el poderoso soberano kekaya Bṛhatkṣatra, Kṣemadhūrti lo golpeó con muchas flechas, abriéndole una herida profunda en el pecho. Pero Bṛhatkṣatra, rápido y resuelto en el fragor del combate, hirió a aquel luchador con noventa flechas de nudos curvados, movido por el deseo de desbaratar la formación de batalla de Droṇa.»

Verse 3

क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्ध: कैकेयस्य महात्मन: । धनुश्चिच्छेद भल्‍लेन पीतेन निशितेन ह,इससे क्षेमधूर्ति अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने पानीदार तीखे भल्लसे महामनस्वी केकयराजका धनुष काट डाला

Dijo Sañjaya: Enfurecido, Kṣemadhūrti arremetió contra el magnánimo rey de los Kaikeyas y, con una flecha bhalla reluciente y afilada como navaja, le cortó el arco en dos.

Verse 4

अथीैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम्‌,धनुष कट जानेपर समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ बृहत्क्षत्रकों समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उसने तुरंत ही बींध डाला

Dijo Sañjaya: Luego, en pleno fragor del combate, lo hirió con presteza—ya sin arco—con una flecha de nudos curvados; alcanzó a quien era contado entre los primeros de todos los arqueros.

Verse 5

अथान्यद्‌ धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्ति महारथम्‌,तदनन्तर बृहत्क्षत्रने दूसरा धनुष हाथमें लेकर हँसते-हँसते महारथी क्षेमधूर्तिको घोड़ों, सारथि और रथसे हीन कर दिया

Dijo Sañjaya: Entonces Bṛhatkṣatra tomó otro arco y, como si riera, despojó al gran guerrero de carro Kṣemadhūrti de los apoyos de su carro—caballos, auriga y vehículo—dejándolo inerme en medio del combate.

Verse 6

ततो5परेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपते: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्‌,इसके बाद दूसरे पानीदार तीखे भल्लसे राजा क्षेमधूर्तिके प्रज्वलित कुण्डलोंवाले मस्तकको धड़से अलग कर दिया

Dijo Sañjaya: Entonces, con otra flecha bhalla, aguda y reluciente, le separó del cuerpo la cabeza del rey, adornada con pendientes que ardían como fuego.

Verse 7

तच्छिन्नं सहसा तस्य शिर: कुज्चितमूर्थजम्‌ । सकिरीटं महीं प्राप्प बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्‌

Dijo Sañjaya: En un instante, su cabeza cercenada—coronada y enmarcada por rizos—cayó a la tierra y resplandeció como un meteoro desgajado del cielo.

Verse 8

त॑ निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थकारणात्‌,रणक्षेत्रमें क्षेमधूर्तिका वध करके प्रसन्न हुए महारथी बृहत्क्षत्र यूधिष्ठिरके हितके लिये सहसा आपकी सेनापर टूट पड़े

Dijo Sañjaya: Tras abatirlos en la batalla y henchido de júbilo, el gran guerrero de carro Bṛhatkṣatra, por el bien del hijo de Pṛthā (Yudhiṣṭhira), cargó de improviso contra tu ejército.

Verse 9

धृष्टकेतुं तथा5<यान्तं द्रोणहेतो: पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत,भारत! इसी प्रकार द्रोणाचार्यके हितके लिये महाधनुर्धर पराक्रमी वीरधन्वाने वहाँ आते हुए धृष्टकेतुको रोका

Dijo Sañjaya: Entonces, cuando Dhṛṣṭaketu avanzaba, el poderoso arquero Vīradhānvā—obrando por causa de Droṇa—lo detuvo y lo contuvo, oh Bhārata.

Verse 10

तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघध्नतु:,वे दोनों वेगशाली वीर बाणरूपी दाढ़ोंसे युक्त हो परस्पर भिड़कर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे

Dijo Sañjaya: Los dos guerreros impetuosos se acometieron mutuamente, como jabalíes de colmillos afilados, y se hirieron una y otra vez con muchos miles de flechas.

Verse 11

तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम्‌ । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ,महान्‌ वनमें तीव्र मदवाले दो यूथपति गजराजोंके समान वे दोनों पुरुषसिंह परस्पर युद्ध करने लगे

Dijo Sañjaya: Aquellos dos héroes, tigres entre los hombres, lucharon frente a frente, como dos elefantes señores de manada, enloquecidos por el celo, que chocan en una gran selva.

Verse 12

गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ | युयुधाते महावीर्यों परस्परजिघांसया

Dijo Sañjaya: Al llegar a una caverna de montaña, aquellos dos guerreros de gran vigor—airados y deseosos de matarse—se trabaron y lucharon como dos fieras furiosas que se encuentran en un desfiladero rocoso.

Verse 13

तद्‌ युद्धमासीत तुमुल प्रेक्षणीयं विशाम्पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्धुतदर्शनम्‌,प्रजानाथ! उनका वह घमासान युद्ध देखने ही योग्य था। वह सिद्धों और चारणसमूहोंको भी आश्चर्यजनक एवं अद्भुत दिखायी देता था

Sañjaya dijo: «¡Oh señor de los pueblos!, aquella batalla se volvió un espectáculo atronador y tumultuoso, digno de ser contemplado. Incluso para las huestes reunidas de Siddhas y Cāraṇas resultaba asombroso; su mirada se estremecía de maravilla ante aquella visión extraordinaria».

Verse 14

वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतो: शरासनम्‌ | द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात्‌ वीरधन्वाने कुपित होकर हँसते हुए-से ही एक भल्लद्वारा धृष्टकेतुके धनुषके दो टुकड़े कर दिये

Sañjaya dijo: Entonces Vīradhanvas, enfurecido, partió en dos el arco de Dhṛṣṭaketu con una flecha bhalla, como si se riera—oh Bhārata, oh deleite de los Bharatas.

Verse 15

तदुत्सज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथ: । शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्‌,महारथी चेदिराज धृष्टकेतुने उस कटे हुए धनुषको फेंककर एक लोहेकी बनी हुई स्वर्णदण्डविभूषित विशाल शक्ति हाथमें ले ली

Sañjaya dijo: Arrojando el arco ya cercenado, el rey de Cedi—gran guerrero de carro—tomó una lanza enorme, de hierro y adornada con un asta de oro.

Verse 16

तां तु शक्ति महावीर्या दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति,भारत! उस अत्यन्त प्रबल शक्तिको दोनों हाथोंसे उठाकर यत्नशील धृष्टकेतुने सहसा वीरधन्वाके रथपर उसे दे मारा

Sañjaya dijo: Oh Bhārata, alzando con ambos brazos aquella lanza cargada de poder y echándola atrás con esfuerzo, Dhṛṣṭaketu la arrojó de súbito, directa hacia el carro de Vīradhanvas.

Verse 17

तया तु वीरघातिन्या शक्‍त्या त्वभिहतो भूशम्‌ । निर्भिन्नहदयस्तूर्ण निषपपात रथान्महीम्‌,उस वीरघातिनी शक्तिकी गहरी चोट खाकर वीरधन्वाका वक्ष:स्थल विदीर्ण हो गया और वह तुरंत ही रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा

Sañjaya dijo: Herido de lleno por aquella lanza matadora de héroes, quedó gravemente lastimado; su corazón fue atravesado, y al instante cayó de su carro a la tierra.

Verse 18

तस्मिन्‌ विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बल॑ ते5भज्यत विभो पाण्डवेयै: समन्ततः,प्रभो! त्रिगर्तदेशके उस महारथी वीरके मारे जानेपर पाण्डव-सैनिकोंने चारों ओरसे आपकी सेनाको विघटित कर दिया

Dijo Sañjaya: Cuando cayó abatido aquel héroe, gran guerrero de carro de los Trigartas, oh señor poderoso, las fuerzas de los Pāṇḍava, atacando desde todos los flancos, quebraron y deshicieron la formación de tu ejército.

Verse 19

सहदेवे तत: षष्टिं सायकान्‌ दुर्मुखोक्षिपत्‌ । ननाद च महानादं तर्जयन्‌ पाण्डवं रणे,तदनन्तर दुर्मुखने रणक्षेत्रमें सहदेवपर साठ बाण चलाये और उन पाण्डुकुमारको डाँट बताते हुए बड़े जोरसे गर्जना की

Dijo Sañjaya: Entonces Durmukha lanzó sesenta flechas contra Sahadeva. Con un rugido atronador, lo increpó y lo provocó en medio del combate.

Verse 20

माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरै: । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव

Dijo Sañjaya: Entonces el hijo de Mādrī, airado, atravesó a Durmukha con flechas agudas. Cuando Durmukha—como si fuera su propio hermano—se le acercaba, lo hirió como si sonriera.

Verse 21

त॑ रणे रभसं दृष्टवा सहदेवं महाबलम्‌ | दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत,भारत! रणक्षेत्रमें महाबली सहदेवका वेग बढ़ता देख दुर्मुखने नौ बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया

Dijo Sañjaya: ¡Oh Bhārata! Al ver al poderoso Sahadeva avanzar con ímpetu feroz en el campo de batalla, Durmukha lo hirió allí con nueve flechas.

Verse 22

दुर्मुबस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबल: । जघान चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै:,तब महाबली सहदेवने एक भल्लसे दुर्मुखकी ध्वजा काटकर चार तीखे बाणोंद्वारा उसके चारों घोड़ोंको मार डाला

Dijo Sañjaya: Entonces el poderoso guerrero, con una flecha de ancha punta, cercenó el estandarte de Durmukha; y con cuatro saetas agudas abatió a sus cuatro caballos.

Verse 23

अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथे: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्‌

Dijo Sañjaya: Entonces, con otra flecha bhalla, afilada y de brillo amarillento, le cercenó del cuerpo al auriga la cabeza adornada con pendientes fulgurantes como llamas.

Verse 24

फिर दूसरे पानीदार एवं तीखे भल्लसे उसके सारथिके चमकीले कुण्डलवाले मस्तकको धड़से काट गिराया ।।

Dijo Sañjaya: En lo más recio del combate, Sahadeva cercenó con una afilada flecha kṣurapra el gran arco del kaurava; y, roto ya su instrumento de lucha, lo hirió de nuevo con cinco saetas.

Verse 25

हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन्‌ निरमित्रस्थ भारत

Dijo Sañjaya: Entonces Durmukha, con el ánimo quebrantado, abandonó su propio carro y, abatido en aquel instante, subió a otro carro, oh Rey—como quien ya no halla apoyo amigo alguno.

Verse 26

राजन्‌! भरतनन्दन! तब दुर्मुख दुःखी मनसे उस अश्वहीन रथको त्यागकर निरमित्रके रथपर जा चढ़ा ।।

Dijo Sañjaya: ¡Oh Rey, deleite de los Bháratas! Entonces Durmukha, con la mente afligida, abandonó aquel carro sin caballos y subió al carro de Niramitra. Luego Sahadeva, airado en la gran batalla, abatió a Niramitra en medio del ejército con una flecha bhalla—Sahadeva, matador de héroes enemigos.

Verse 27

स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वर: । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्‌,त्रिगर्तराजका पुत्र राजा निरमित्र अपने वियोगसे आपकी सेनाको व्यथित करता हुआ रथकी बैठकसे नीचे गिर पड़ा

Dijo Sañjaya: Niramitra, el rey—hijo del soberano de los Trigartas—que venía hostigando y afligiendo a tu ejército, cayó desde la plataforma del carro.

Verse 28

त॑ तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी राम: खरं हत्वा महाबलम्‌

Dijo Sañjaya: Tras darle muerte, Sahadeva, de brazos poderosos, resplandeció en esplendor—como Rāma, hijo de Daśaratha, resplandeció después de abatir al poderosísimo Khara.

Verse 29

हाहाकारो महानासीत्‌ त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्टवा निरमित्र॑ं महारथम्‌,नरेश्वर! महारथी राजकुमार निरमित्रको मारा गया देख त्रिगर्तोंके दलमें महान्‌ हाहाकार मच गया

Dijo Sañjaya: «¡Oh señor de los hombres! Al ver muerto al príncipe Niramitra, gran guerrero de carro sin igual, se alzó entre los Trigartas un clamor inmenso de lamentación».

Verse 30

नकुलस्ते सुतं राजन्‌ विकर्ण पृथुलोचनम्‌ । मुहूर्ताज्जितवॉल्लोके तदद्भुतमिवा भवत्‌,राजन! नकुलने विशाल नेत्रोंवाले आपके पुत्र विकर्णको दो ही घड़ीमें पराजित कर दिया; यह अद्भुत-सी बात हुई

Dijo Sañjaya: Oh Rey, Nakula sometió a tu hijo Vikarṇa, el de anchos ojos, en un solo instante. Para cuantos lo presenciaron, aquello pareció casi prodigioso, tan veloz fue la caída del príncipe en medio del fragor bélico.

Verse 31

सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरै: संनतपर्वभि: । चक्रे<दृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे,व्याप्रदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें घोड़ों, सारथि और ध्वजसहित सात्यकिको अदृश्य कर दिया

Dijo Sañjaya: Entonces, con flechas de junturas dobladas, lo acosó en medio del ejército de tal modo que Sātyaki—con sus caballos, su auriga y su estandarte—quedó como invisible.

Verse 32

तान्‌ निवार्य शरान्‌ शूर: शैनेय: कृतहस्तवत्‌ | साश्व॒सूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत्‌

Dijo Sañjaya: El heroico Śaineya (Sātyaki) desvió aquellas flechas con la soltura de un maestro arquero. Luego, con sus propios dardos, abatió a Avyāchṛdatta junto con sus caballos, su auriga y su estandarte.

Verse 33

कुमारे निहते तस्मिन्‌ मागधस्य सुते प्रभो । मागधा: सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्‌,प्रभो! मगधनरेशके पुत्र राजकुमार व्याप्रदत्तके मारे जानेपर मगधदेशीय वीरोंने सब ओरसे प्रयत्नशील होकर युयुधानपर धावा किया

Dijo Sañjaya: «Oh señor, cuando aquel joven príncipe—hijo del rey de Magadha—hubo sido abatido, los guerreros magadhas, excitados por todas partes y tensos de determinación, se lanzaron juntos para asaltar a Yuyudhāna (Sātyaki). Así, el duelo y la lealtad hacia el heredero real caído se trocaron al instante en una embestida colectiva de represalia en medio del caos del combate».

Verse 34

विसृजन्त:ः शरांश्वैव तोमरांश्न सहस्रश: । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान्‌ मुदूगरान्‌ मुसलानपि

Dijo Sañjaya: No cesaban de arrojar andanadas de flechas, y por millares lanzaban también lanzas, junto con bhindipālas y prāsas, e incluso pesadas mazas y musalas; de modo que la batalla se volvió una tormenta de armas, impulsada por una resolución marcial implacable más que por la contención.

Verse 35

तांस्तु सर्वानू स बलवान्‌ सात्यकिर्युद्धदुर्मद:

Dijo Sañjaya: Entonces el poderoso Sātyaki, embriagado por el ardor de la batalla, hizo frente a todos ellos, sin que menguaran su fuerza ni su determinación.

Verse 36

मागधान्‌ द्रवतो दृष्टवा हतशेषान्‌ समन्ततः

Dijo Sañjaya: Al ver a las tropas magadhas huir en todas direcciones, quedando sólo un remanente tras la matanza, comprendió que su fuerza había sido quebrada y dispersada por doquier.

Verse 37

नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तम:

Dijo Sañjaya: «Habiendo destruido tu ejército en la batalla, el más excelso de los Mādhavas (Kṛṣṇa) …»

Verse 38

भज्यमानं बल॑ राजन्‌ सात्वतेन महात्मना

Sañjaya dijo: Oh rey, el ejército estaba siendo hecho añicos por aquel guerrero Sātvata de gran alma—imagen de una fuerza irresistible en el campo de batalla, donde el valor y la determinación quiebran las formaciones y ponen a prueba la resistencia moral de cuantos lo presencian.

Verse 39

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध: सहसोदवृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे,तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सहसा आँखें घुमाकर सत्यकर्मा सात्यकिपर स्वयं ही आक्रमण किया

Sañjaya dijo: Entonces Droṇa, inflamado de feroz ira, de pronto, girando los ojos, se lanzó él mismo directamente contra Sātyaki—célebre por obras fieles a sus votos. El instante muestra cómo la cólera en el campo de batalla puede empujar incluso a un maestro de la guerra a una represalia inmediata y personal, tensando el conflicto moral entre el deber disciplinado y la pasión.

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्चटिरका पलायनविषयक एक सौ छवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya dijo: Así, en el sagrado Śrī Mahābhārata, dentro del Droṇa Parva—en particular en la sección relativa a la muerte de Jayadratha—queda concluido el capítulo centésimo sexto, que trata de la huida de Yudhiṣṭhira. La narración señala el cierre formal de un capítulo en medio de la tensión moral de la guerra, donde la supervivencia, el deber y la retirada estratégica se sopesan frente a los ideales de firmeza y realeza.

Verse 107

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमो<ध्याय:

Sañjaya dijo: Así, en el sagrado Mahābhārata, dentro del Droṇa Parva—en la sección sobre la muerte de Jayadratha—queda concluido el capítulo centésimo séptimo, que describe la batalla confusa y densamente entrelazada. La fórmula de cierre enmarca el relato como un registro moral de la guerra, donde convergen el deber, la estrategia y las consecuencias de los votos y la violencia.

Verse 346

अयोधयमन्‌ रणे शूरा: सात्वतं युद्धदुर्मदम्‌ । वे शूरवीर मागध-सैनिक बहुत-से बाणों

Sañjaya dijo: En lo más espeso de la batalla, valientes guerreros se enfrentaron al héroe Sātvata—Sātyaki—embriagado por el ardor del combate. Los luchadores de Magadha, golpeando con andanadas de flechas y con miles de jabalinas tomara, bhindipālas, lanzas, mazas y garrotes, lo acosaron en el campo; y aun así seguía siendo difícil de vencer en la guerra. La escena subraya el impulso implacable de la guerra kṣatriya, donde el coraje y la disciplina se ponen a prueba bajo una fuerza abrumadora.

Verse 356

नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ: । बलवान युद्धदुर्मद पुरुषप्रवर सात्यकिने हँसते हुए ही उन सबको अधिक कष्ट उठाये बिना ही परास्त कर दिया

Sañjaya dijo: Sin gran dificultad—más aún, como si sonriera—Sātyaki, el más preclaro entre los hombres, poderoso y embriagado por el ardor del combate, los venció a todos.

Verse 363

बल॑ ते5भज्यत विभो युयुधानशरार्दितम्‌ । प्रभो! मरनेसे बचे हुए मागध-सैनिकोंको चारों ओर भागते देख सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हुई आपकी सेनाका व्यूह भंग हो गया

Sañjaya dijo: ¡Oh señor poderoso!, la formación de tu ejército se quebró, hecha añicos por las flechas de Yuyudhāna (Sātyaki). Al ver a los soldados magadhas que habían escapado a la muerte huir en todas direcciones, tus tropas—ya heridas por los dardos de Sātyaki—perdieron la cohesión y el orden de batalla se desplomó.

Verse 376

विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ व्यभश्राजत महायशा: । इस प्रकार मधुवंशके श्रेष्ठ वीर महायशस्वी सात्यकि रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका विनाश करके अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे

Sañjaya dijo: El guerrero de gran renombre resplandecía al sacudir su excelente arco. Así, Sātyaki—héroe ilustre, el primero de la estirpe de Madhu—tras sembrar la destrucción en tu ejército en el campo de batalla, agitaba su soberbio arco y aparecía con un esplendor acrecentado.

Verse 386

नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन! महामना महाबाहु सात्यकिके द्वारा डरायी गयी और तितत-बितर की हुई आपकी सेना फिर युद्धके लिये सामने नहीं आयी

Sañjaya dijo: Oh Rey, tu ejército—atemorizado y sumido en confusión por Sātyaki, el de largos brazos, magnánimo y de poderosa fuerza—no volvió a presentarse para combatir.