Shloka 24
भीष्मपर्व — अध्याय ९६: सौभद्रस्य आक्रमणम्, अलम्बुसस्य प्रतिविधानम्
Abhimanyu’s assault; Alambusa’s counter-engagement
राजन! वे समरांगणमें एक-दूसरेको ललकारते हुए जूझ रहे थे। उस समय उस भीषण संघर्षमे सहसा बड़े जोरकी धूल उठी, जो हाथी, घोड़े और पैदलोंके पैरों तथा रथके पहियोंके धक्केसे उठायी गयी थी ।। धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् । नैव स्वे न परे राजन् समजानम् परस्परम्,महाराज! काले और लाल रंगकी उस दुःसह धूलने समस्त रणभूमिको ढक लिया। उस समय अपने और शत्रुपक्षके योद्धा एक-दूसरेको पहचान नहीं पाते थे
sañjaya uvāca |
rājan! te samarāṅgaṇe anyonyam āhvayantaḥ yuyudhānaḥ | tasmin bhīṣaṇe saṅgrāme sahasā mahāvegaṃ rajaḥ samutthitam, yad gaja-aśva-pādāta-pādaiḥ ratha-cakra-pratighātaiś ca utthāpitam ||
dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot | naiva sve na pare rājan samajānān parasparam ||
Sañjaya dijo: Oh Rey, mientras los guerreros se desafiaban y luchaban en el campo, en aquel choque terrible se alzó de pronto una nube de polvo violenta, levantada por el golpear de los pies de elefantes, caballos e infantes, y por el embate de las ruedas de los carros. Ese polvo espeso, ahumado y rojizo, cubrió todo el campo de batalla; y en él, oh Rey, ningún bando podía reconocer con claridad a los suyos ni a los enemigos.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the chaos of war obscures discernment: when the battlefield is veiled in dust, even basic recognition fails, symbolizing the ethical and cognitive blindness that violence can produce.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, amid mutual challenges and close combat, a dense smoky-reddish dust cloud rises from the trampling of elephants, horses, infantry, and chariot wheels, covering the field so that fighters cannot distinguish friend from foe.