Shloka 34
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
निज्द्रिश्न श्वसद्धिश्व कूजद्धिश्व गतासुभि: । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा,राजन! वहाँ गिरते हुए घोड़ोंकी लाशोंसे सारी पृथ्वी पट गयी। किन्हींकी जीभ निकल आयी थी, कोई लंबी साँस खींच रहे थे, कोई धीरे-धीरे अव्यक्त शब्द करते और कितनोंके प्राण निकल गये थे। नरश्रेष्ठट इस प्रकार विभिन्न रूपधारी घोड़ोंसे आच्छादित होनेके कारण इस पृथ्वीकी अद्भुत शोभा हो रही थी
niśvasadbhir kūjadbhir gatāsubhiś ca hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā | rājan |
Sañjaya dijo: Oh Rey, la tierra parecía cubierta de caballos caídos: unos aún exhalaban largos y trabajosos resuellos, otros lanzaban gemidos tenues e indistintos, y muchos ya estaban sin vida. Así, esparcido de caballos de formas diversas, el suelo del campo de batalla tomó un espectáculo sombrío y asombroso, revelando el terrible costo de la guerra y la fragilidad de la vida en medio del choque del deber kṣatriya.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark reality of war: life is fragile, suffering is immediate, and even noble duty (kṣatriya-dharma) unfolds amid grievous loss. It invites ethical reflection on the human and animal cost that accompanies righteous or necessary conflict.
Sañjaya describes the battlefield to the king: the ground is covered with fallen horses—some still breathing or faintly crying, many already dead—creating a grim scene of devastation during the Kurukṣetra war.