Shloka 61
परिपेतु: सुसंरब्धाश्षतुर्वष्टा श्वतुर्दिशम् । महाबली राक्षसोंद्वारा प्रेरित अन्यान्य दिग्गज भी जिनके चार-चार दाँत थे, अत्यन्त कुपित हो चारों दिशाओंमें टूट पड़े |। ६० हू ।। भगदत्तस्य तं नागं विषाणैरभ्यपीडयन्,वे सब-के-सब भगदत्तके हाथीको अपने दाँतोंसे पीड़ा देने लगे। वह बाणोंसे बहुत घायल हो चुका था; अतः इन हाथियोंद्वारा पीड़ित होनेपर वेदनासे व्याकुल हो बड़े जोर- जोरसे चीत्कार करने लगा। उसकी आवाज इन्द्रके वज्रकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ती थी
sañjaya uvāca | paripetuḥ susaṃrabdhāś caturdaṃṣṭrāś caturdiśam | mahābalī rākṣasair dvārā preritā anyāny diggajāḥ | bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇair abhyapīḍayan | te sarve bhagadattasya hastinaṃ dantair pīḍayām āsuḥ | sa bāṇair bahuviddhaḥ san ebhir gajaiḥ pīḍitaḥ vedanābhibhūto mahānādaṃ cakāra | tasya śabda indrasya vajragarjitasamaḥ pratibhāti |
Dijo Sañjaya: Enfurecidos y arrebatados por un frenesí, los elefantes de cuatro colmillos se lanzaron en las cuatro direcciones, instigados por poderosos rākṣasas. Apretaron al elefante de Bhagadatta con colmillos y cuernos, atormentándolo por todos lados. Ya atravesada por muchas flechas, la gran bestia, abrumada por el dolor bajo el asalto de los otros elefantes, lanzó un clamor inmenso—su bramido parecía el trueno del vajra de Indra.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how rage and external incitement can turn strength into cruelty, producing widespread suffering. In the Mahābhārata’s ethical horizon, battlefield prowess is not celebrated in isolation; it is shown alongside its cost—pain, loss of control, and the dehumanizing momentum of war.
Sañjaya describes a surge of war-elephants—four-tusked and maddened—driven by rākṣasas, charging in all directions and attacking Bhagadatta’s elephant. Already wounded by arrows, Bhagadatta’s elephant is further tormented by tusks and horns and roars in agony, its cry likened to Indra’s thunder.