Shloka 3
Bhīṣma-parva Adhyāya 16 — Saṃjaya’s Boon, Bhīṣma’s Protection, and the Dawn Arraying of Armies
गजानां बूंहतां चैव योधानां चापि गर्जताम् । क्ष्वेलितास्फोटितोकत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वती5भवत्,भरतनन्दन! शंख और दुन्दुभियोंकी ध्वनि, वीरोंके सिंहनाद, घोड़ोंकी हिनहिनाहट, रथके पहियोंकी घरघराहट, हाथियोंकी गर्जना तथा गर्जते हुए योद्धाओंके सिंहनाद करने, ताल ठोंकने और जोर-जोरसे बोलने आदिकी तुमुल ध्वनि सब ओर व्याप्त हो गयी
sañjaya uvāca |
gajānāṁ bṛṁhatāṁ caiva yodhānāṁ cāpi garjatām |
kṣvelitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṁ sarvatobhavat bharatanandana ||
Sañjaya dijo: ¡Oh gozo de los Bhāratas! Del barrito de los elefantes y del bramido de los guerreros—junto con los relinchos, las palmadas, los golpes en el pecho y los clamores de batalla—se alzó un estruendo tumultuoso que se extendió en todas direcciones. La escena anuncia la gravedad moral del conflicto venidero: el ímpetu exterior del orgullo marcial y del frenesí colectivo que precede a la prueba del dharma en el campo de batalla.
संजय उवाच
Educational Q&A
Though primarily descriptive, the verse frames the ethical tension of war: collective excitement and aggressive display can overwhelm discernment, setting the stage where dharma must be consciously upheld amid noise, pride, and fear.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that a massive, all-pervading uproar has arisen on the battlefield—elephants trumpeting, warriors roaring, horses neighing, and men clapping and shouting—indicating the armies’ full mobilization and the imminence of combat.