Shloka 39
धूल मेघोंकी घटा-सी छा गयी। उसमें अस्त्र-शस्त्रोंकी चमक बिजलीकी प्रभाके समान व्याप्त हो रही थी, धनुषोंकी टंकारध्वनि अत्यन्त भयंकर प्रतीत होने लगी ।। बाणशड्खप्रणादाश्न भेरीणां च महास्वना: । रथघोषश्न संजज्ञे सेनयोरुभयोरपि,बाणों, शंखों तथा भेरियोंके सम्मिलित शब्द जोर-जोरसे सुनायी देने लगे। साथ ही दोनों सेनाओंमें रथोंकी घरघराहट भी दूरतक फैलने लगी
bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ | rathaghoṣaś ca saṃjajñe senayor ubhayor api ||
Sañjaya dijo: El bramido de las flechas y de las caracolas, y el gran retumbar de los tambores de guerra, se alzaron a una; y también surgió en ambos ejércitos el estrépito rodante de los carros. El campo era tragado por el polvo como por una masa de nubes, mientras el fulgor de las armas se extendía en él como relámpago: ominoso preludio de la violencia por desatarse.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it highlights how collective violence gathers momentum through signals, instruments, and weaponry. Ethically, it frames war as an overwhelming force—audible and inescapable—reminding the listener that once conflict is unleashed, it engulfs all sides alike.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the battle has fully surged: arrows hiss, conches blare, drums thunder, and chariots rumble across both armies. The scene conveys the immediate escalation into large-scale combat.