Shloka 52
भीमसेनस्य बहुमहारथसंयुगः
Bhīmasena’s Engagement with Multiple Mahārathas
(सारथ्यं निपुणं कुर्वन् प्रत्यदृश्यत संयुगे । भीष्मस्तावत् सुसंक्रुद्ध: पुनर्बाणान् मुमोच ह ।। पार्थाय युधि राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत् | अर्जुनस्तु सुसंक्रुद्ध:/ पितामहमरिंदम: । अवर्षद् बाणवर्षेण योद्धुं ह्ाभिमुखे स्थितम् ।। तावुभौ युधि दुर्धर्षी युयुधाते परस्परम् ।) युद्धस्थलमें भगवान् श्रीकृष्ण कुशलतापूर्वक सारथ्य-कर्म करते दिखायी दिये। राजेन्द्र! भीष्म अत्यन्त क्रोधमें भरकर युद्धमें पार्थके ऊपर बारंबार बाणोंकी वर्षा करते रहे। वह अद्भुत-सी बात थी। फिर शत्रुदमन अर्जुनने भी क्रोधमें भरकर युद्धके लिये अपने सामने खड़े हुए भीष्मपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी। वे दोनों रण-दुर्जय वीर एक-दूसरेसे युद्ध कर रहे थे। शुशुभाते नरव्याप्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ । गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताड्॒कितौ,उस समय पुरुषसिंह श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों ही भीष्मके बाणोंसे क्षत-विक्षत हो सींगोंके आघातसे घायल हुए दो रोषभरे साँड़ोंके समान सुशोभित हो रहे थे
saṃjaya uvāca | sārathyaṃ nipuṇaṃ kurvan pratyadṛśyata saṃyuge | bhīṣmas tāvat susaṃkruddhaḥ punar bāṇān mumoca ha || pārthāya yudhi rājendra tad adbhutam ivābhavat | arjunas tu susaṃkruddhaḥ pitāmaham ariṃdamaḥ | avarṣad bāṇavarṣeṇa yoddhuṃ hy abhimukhe sthitam || tāv ubhau yudhi durdharṣī yuyudhāte parasparam | śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau | govṛṣāv iva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau ||
Sañjaya dijo: En lo más recio de la batalla, se vio a Kṛṣṇa desempeñar con pericia el oficio de auriga. Entonces Bhīṣma, encendido de ira, una y otra vez descargó sus flechas sobre Pārtha (Arjuna); oh rey, parecía algo prodigioso. Arjuna, el domador de enemigos, también airado, comenzó a cubrir con una lluvia de flechas a Bhīṣma, que estaba frente a él, dispuesto a luchar. Así, aquellos dos guerreros, difíciles de resistir en combate, se enfrentaron entre sí. Y Kṛṣṇa y Arjuna, “tigres entre los hombres”, aunque desgarrados y heridos por los dardos de Bhīṣma, resplandecían como dos toros furiosos, marcados y sajados por el roce de los cuernos.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights kṣatriya-dharma in its stark form: even the greatest elders and heroes must fulfill their martial duty with unwavering resolve. It also foregrounds the ethical tension of war—anger surges, yet discipline and role-based responsibility (Kṛṣṇa’s steady charioteering; Arjuna’s facing the grandsire) sustain the order of battle.
Sanjaya describes a fierce exchange: Kṛṣṇa is seen driving Arjuna’s chariot with consummate skill; Bhīṣma, enraged, repeatedly showers arrows at Arjuna; Arjuna, equally incensed, answers with his own arrow-rain at Bhīṣma. Kṛṣṇa and Arjuna, wounded by Bhīṣma’s shafts, are compared to two furious bulls scarred by horn-strikes, emphasizing the intensity and endurance of the combat.