तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
स्थावर (वृक्ष-पर्वत आदि) जीव
vāyudeva uvāca | sthāvarāḥ (vṛkṣa-parvata-ādayaḥ) jīvāḥ, paśavaḥ, vāhanāni, rākṣasāḥ, sarpāḥ, kīṭa-pataṅgāḥ, pakṣiṇaḥ, aṇḍajāḥ prāṇinaḥ, catuṣpadāḥ, unmattāḥ, badhirāḥ, mūkāḥ tathā anye yāvantaḥ pāpamaya-rogavantaḥ (kuṣṭhina-ādayaḥ) manuṣyāḥ santi, te sarve tamoguṇe nimagnāḥ | svakarmaṇā yathā-lakṣaṇā ime durācāriṇaḥ jīvāḥ sadā duḥkhe nimagnā bhavanti | teṣāṃ cittavṛttīnāṃ pravāho nimna-daśāyāṃ gacchati, tasmāt te arvāk-srotasa iti ucyante | te tamoguṇe nimagnāḥ sarve prāṇinaḥ tāmasāḥ || 23–25 || teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param | yathā te sukṛtāl lokāl labhante puṇyakarmiṇaḥ ||
Dijo Vāyu: «Todos los seres—como las formas de vida inmóviles (árboles, montañas y semejantes), los animales, las bestias de carga, los rākṣasas, las serpientes, los insectos y gusanos, las aves, las criaturas nacidas del huevo, los cuadrúpedos, y también los humanos que están locos, sordos, mudos o afligidos por enfermedades nacidas del pecado (como la lepra)—todos ellos están sumergidos en la cualidad de la oscuridad (tamas). Marcados por los signos producidos por sus propios actos, estos seres de mala conducta permanecen continuamente hundidos en el sufrimiento. Puesto que la corriente de sus tendencias mentales fluye hacia abajo, hacia una condición inferior, se les llama ‘aquellos cuyo río corre hacia abajo’ (arvāk-srotas). Así, todas las criaturas hundidas en tamas son llamadas tāmasa. Después explicaré cómo quienes han caído en tales vientres tamásicos pueden elevarse y prosperar, y cómo, al volverse hacedores de mérito, alcanzan los mundos superiores.»
वायुदेव उवाच
Beings dominated by tamas experience a downward pull in conduct and consciousness, resulting in suffering; yet even from tamasic conditions, uplift is possible through the cultivation of merit (sukṛta/puṇya) and ethical action.
Vāyudeva classifies various forms of life and afflicted human conditions as tamasic due to their downward-flowing mental tendencies (arvāk-srotas), then signals a transition: he will next explain the process by which such beings can rise and attain higher worlds through meritorious deeds.