Shloka 10
Nārada’s Exempla of Tapas and Assurance to Dhṛtarāṣṭra (नारदोपदेशः—तपःसिद्ध्युदाहरणम्)
प्रभो! उन आश्रमोंमें जहाँ-तहाँ मृगोंके झुंड निर्भय एवं शान्तचित्त होकर आरामसे बैठे थे। पक्षियोंके समुदाय नि:शंक होकर उच्च स्वरसे कलरव करते थे ।। केकाभिनीलकण्ठानां दात्यूहानां च कूजितै: । कोकिलानां कुहुरवै: सुखै: श्रुतिमनोहरै:,मोरोंके मधुर केकारव, दात्यूह नामक पक्षियोंके कल-कूजन और कोयलोंकी कुहू-कुहू ध्वनि हो रही थी। उनके शब्द बड़े ही सुखद तथा कानों और मनको हर लेनेवाले थे। कहीं- कहीं स्वाध्यायशील ब्राह्मणोंके वेद-मन्त्रोंका गम्भीर घोष गूँज रहा था और इन सबके कारण उन आश्रमोंकी शोभा बहुत बढ़ गयी थी एवं वह आश्रम फल-मूलका आहार करनेवाले महापुरुषोंसे सुशोभित हो रहा था
Vaśampāyana uvāca: prabho! teṣv āśrameṣu yatra-tatra mṛgāṇāṃ jhaṇḍāni nirbhayāni śāntacittāni ca viśrāntāni āsan; pakṣi-saṃghāś ca niḥśaṅkāḥ uccaiḥ svaraiḥ kalaravaṃ kurvanti sma. kekābhi-nīlakaṇṭhānāṃ mayūrāṇāṃ madhuraiḥ kekāravaiḥ, dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ, kokilānāṃ kuhūravaiḥ—sukhaiḥ śruti-mano-haraiḥ—sarvatra dhvaniḥ pravartate sma; kvacit svādhyāya-śīlānāṃ brāhmaṇānāṃ veda-mantrāṇāṃ gambhīra-ghoṣaḥ pratidhvanati sma; etaiḥ sarvaiḥ kāraṇaiḥ teṣām āśramāṇāṃ śobhā vardhitā, phala-mūlāhārair mahāpuruṣaiś ca te āśramāḥ suśobhitāḥ.
Dijo Vaiśampāyana: «Oh señor, en aquellos eremitorios, manadas de ciervos se sentaban aquí y allá—sin temor, con la mente serena y en reposo. Bandadas de aves, sin recelo, llenaban el aire con clamores sonoros. El dulce grito de los pavos reales de garganta azul oscura, el suave arrullo de las aves dātyūha y el ‘kuhū-kuhū’ de los cucos resonaban por doquier—gratos, cautivadores para el oído y el corazón. En algunos lugares, el hondo retumbar de los mantras védicos, recitados por brāhmaṇas entregados al estudio diario, se hacía oír. Con todos esos sonidos, la hermosura de los eremitorios se acrecentaba, y los āśramas resplandecían por la presencia de grandes almas que vivían de frutos y raíces».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical ideal of āśrama-dharma: a life of restraint, study, and non-violence that creates an atmosphere where even wild creatures feel safe. The harmony of nature and Vedic recitation symbolizes inner peace and disciplined living after the turmoil of war.
Vaiśampāyana describes the forest hermitages: deer resting without fear, birds calling freely, and the soundscape filled with peacocks, dātyūhas, cuckoos, and the deep chanting of Vedic mantras by brāhmaṇas devoted to daily recitation. The āśramas are portrayed as radiant with ascetics living on fruits and roots.